Ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ έχει καταπνίξει αναταραχές και έχει αποδειχθεί ανθεκτικός σε ξένες πιέσεις και στο παρελθόν. Όμως τώρα, καθώς οι απεσταλμένοι του σπεύδουν μέσω των συνομιλιών να αποτρέψουν τις επαπειλούμενες αμερικανικές αεροπορικές επιδρομές, ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν αντιμετωπίζει τη σοβαρότερη κρίση στα 36 χρόνια της διακυβέρνησής του.
Οι Ιρανοί παλεύουν απέναντι σε μια οικονομία που έχει πληγεί από τις κυρώσεις. Τεράστιες διαδηλώσεις τον Ιανουάριο πνίγηκαν στο αίμα, χιλιάδες ζωές χάθηκαν. Ισραηλινά και αμερικανικά πλήγματα πέρυσι κατέστρεψαν πολύτιμες πυρηνικές και πυραυλικές εγκαταστάσεις. Η εξωτερική πολιτική του Ιράν βρίσκεται στα συντρίμμια, με παλιούς συμμάχους να είναι αποδυναμωμένοι ή ανύπαρκτοι.
Με τον κίνδυνο του πολέμου να αιωρείται πάνω από τη Μέση Ανατολή, η αφοσίωση του 86χρονου στην Ισλαμική Δημοκρατία, η αδιάλλακτη εχθρότητά του προς τη Δύση και η ικανότητά του να καθυστερεί τις διαπραγματεύσεις θα διαμορφώσουν τη μοίρα της περιοχής.
Πριν από λίγες εβδομάδες διέταξε τη φονικότερη καταστολή από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, λέγοντας ότι οι διαδηλωτές «πρέπει να μπουν στη θέση τους», πριν οι δυνάμεις ασφαλείας ανοίξουν πυρ εναντίον διαδηλωτών που φώναζαν «Θάνατος στον δικτάτορα!».
Οι απειλές του Ντόναλντ Τραμπ να βομβαρδίσει ξανά το Ιράν έρχονται μόλις λίγους μήνες αφότου ο Χαμενεΐ αναγκάστηκε να κρυφτεί τον περασμένο Ιούνιο, ύστερα από επιθέσεις που σκότωσαν αρκετούς στενούς συνεργάτες του και διοικητές των Φρουρών της Επανάστασης.
Η επίθεση εκείνη ήταν μία από τις πολλές έμμεσες συνέπειες της επίθεσης της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023, η οποία όχι μόνο πυροδότησε τον πόλεμο στη Γάζα αλλά ώθησε το Ισραήλ να πλήξει σφοδρά και άλλους περιφερειακούς συμμάχους της Τεχεράνης.
Με τη Χεζμπολά αποδυναμωμένη στον Λίβανο και τον Μπασάρ αλ Άσαντ να έχει ανατραπεί στη Συρία, η επιρροή του Χαμενεΐ στη Μέση Ανατολή έχει περιοριστεί. Τώρα αντιμετωπίζει τις αμερικανικές απαιτήσεις να εγκαταλείψει το τελευταίο σημαντικό στρατηγικό του χαρτί: το απόθεμα βαλλιστικών πυραύλων του Ιράν.
Το Ιράν, μάλιστα, φαίνεται να δέχεται υποχωρήσεις στο πυρηνικό του πρόγραμμα, το οποίο, όπως δηλώνει, είναι καθαρά ειρηνικό, αλλά η Δύση και το Ισραήλ το θεωρούν πιθανή οδό προς την απόκτηση πυρηνικού όπλου.
Ωστόσο, ο Χαμενεΐ αρνείται ακόμη και να συζητήσει την εγκατάλειψη των πυραύλων, τους οποίους η Τεχεράνη θεωρεί το μοναδικό εναπομείναν αποτρεπτικό μέσο έναντι ισραηλινής επίθεσης, μια αδιαλλαξία που ενδέχεται από μόνη της να προκαλέσει τα αμερικανικά αεροπορικά πλήγματα.
Καθώς η στρατιωτική κινητοποίηση των ΗΠΑ εντείνεται, οι υπολογισμοί του Χαμενεΐ διαμορφώνονται από έναν χαρακτήρα σμιλεμένο μέσα από την επανάσταση, χρόνια αναταραχών και τον πόλεμο με το Ιράκ, δεκαετίες αντιπαράθεσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες και μια αμείλικτη συσσώρευση εξουσίας.
Ο Χαμενεΐ κυβερνά από το 1989 και κατέχει την ύψιστη εξουσία σε όλους τους κλάδους της διακυβέρνησης, στις ένοπλες δυνάμεις και στη δικαιοσύνη. Παρότι οι εκλεγμένοι αξιωματούχοι διαχειρίζονται τις καθημερινές υποθέσεις, καμία σημαντική πολιτική – ιδίως όσον αφορά τις Ηνωμένες Πολιτείες – δεν προχωρά χωρίς τη ρητή έγκρισή του. Η δεξιοτεχνία του στον χειρισμό του σύνθετου συστήματος κληρικής διακυβέρνησης του Ιράν, σε συνδυασμό με περιορισμένα δημοκρατικά στοιχεία, διασφαλίζει ότι καμία άλλη ομάδα δεν μπορεί να αμφισβητήσει τις αποφάσεις του.
Ως ηγέτης δεν ήταν πάντα ανώτατος
Στα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησής του, ο Χαμενεΐ συχνά θεωρούνταν αδύναμος και δεν θεωρείτο πιθανός διάδοχος του χαρισματικού ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Χομεϊνί.
Καθώς δεν είχε αποκτήσει τον θρησκευτικό βαθμό του αγιατολάχ όταν διορίστηκε ανώτατος ηγέτης, δυσκολεύτηκε να ασκήσει εξουσία μέσω της θρησκευτικής αυθεντίας, όπως προέβλεπε το θεοκρατικό σύστημα.
Έπειτα από μακρόχρονη προσπάθεια να εξέλθει από τη σκιά του μέντορά του, κατάφερε τελικά να επιβληθεί δημιουργώντας έναν ισχυρό μηχανισμό ασφαλείας αφοσιωμένο αποκλειστικά σε εκείνον.
Ο Χαμενεΐ δυσπιστεί απέναντι στη Δύση, ιδίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, τις οποίες κατηγορεί ότι επιδιώκουν την ανατροπή του. Σε μια χαρακτηριστικά επιθετική ομιλία μετά τις διαδηλώσεις του Ιανουαρίου, επέρριψε ευθύνες στον Ντόναλντ Τραμπ, λέγοντας: «Θεωρούμε τον πρόεδρο των ΗΠΑ εγκληματία για τα θύματα, τις ζημιές και τη συκοφαντία που προκάλεσε στο ιρανικό έθνος».
Ωστόσο, παρά την ιδεολογική του ακαμψία, έχει δείξει διάθεση ελιγμών όταν διακυβεύεται η επιβίωση της εξουσίας του.
Η έννοια της «ηρωικής ευελιξίας», που ανέφερε για πρώτη φορά το 2013, επιτρέπει τακτικούς συμβιβασμούς για την προώθηση των στόχων του, παραπέμποντας και στην επιλογή του Χομεϊνί το 1988 να αποδεχθεί κατάπαυση πυρός έπειτα από οκτώ χρόνια πολέμου με το Ιράκ.
Η επιφυλακτική έγκρισή του στη συμφωνία του 2015 για τα πυρηνικά με έξι παγκόσμιες δυνάμεις ήταν άλλη μία τέτοια στιγμή, καθώς υπολόγισε ότι η άρση των κυρώσεων ήταν απαραίτητη για τη σταθεροποίηση της οικονομίας και την ενίσχυση της εξουσίας του.
Ο Τραμπ αποχώρησε από τη συμφωνία το 2018, κατά την πρώτη του θητεία, και επανέφερε αυστηρές κυρώσεις στο Ιράν. Η Τεχεράνη αντέδρασε παραβιάζοντας σταδιακά όλους τους συμφωνημένους περιορισμούς στο πυρηνικό της πρόγραμμα.
Σε περιόδους αυξανόμενης πίεσης, ο Χαμενεΐ έχει επανειλημμένα καταφύγει στους Φρουρούς της Επανάστασης και στην παραστρατιωτική πολιτοφυλακή Μπασίτζ, με εκατοντάδες χιλιάδες εθελοντές, για να καταπνίξει κάθε διαφωνία.
Αυτοί ήταν που κατέστειλαν τις διαδηλώσεις που ξέσπασαν μετά την επανεκλογή του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ το 2009, εν μέσω καταγγελιών για εκλογική νοθεία.
Το 2022, ο Χαμενεΐ επέδειξε ανάλογη σκληρότητα συλλαμβάνοντας, φυλακίζοντας ή εκτελώντας διαδηλωτές που είχαν εξοργιστεί από τον θάνατο υπό κράτηση της νεαρής Μαχσά Αμινί.
Και πάλι, οι Φρουροί και η Μπασίτζ ήταν εκείνοι που κατέστειλαν τον τελευταίο γύρο διαδηλώσεων τον Ιανουάριο.
Η εξουσία του στηρίζεται επίσης σε μια παρακρατική οικονομική αυτοκρατορία γνωστή ως Setad, η οποία βρίσκεται υπό τον άμεσο έλεγχό του. Με χαρτοφυλάκιο αξίας δεκάδων δισεκατομμυρίων δολαρίων, έχει διοχετεύσει τεράστια ποσά στους Φρουρούς της Επανάστασης.
Ακαδημαϊκοί εκτός Ιράν περιγράφουν έναν μυστικοπαθή ιδεολόγο που φοβάται την προδοσία, ένας φόβος που ενισχύθηκε από μια απόπειρα δολοφονίας τον Ιούνιο του 1981 με βόμβα κρυμμένη σε κασετόφωνο, η οποία παρέλυσε το δεξί του χέρι.
Σύμφωνα με την επίσημη βιογραφία του, ο ίδιος υπέστη σκληρά βασανιστήρια το 1963, σε ηλικία 24 ετών, όταν εξέτιε την πρώτη από πολλές ποινές φυλάκισης για πολιτική δράση επί καθεστώτος του σάχη.
Μετά την Επανάσταση, ως υφυπουργός Άμυνας, ήρθε κοντά στους Φρουρούς κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν – Ιράκ (1980-88), ο οποίος στοίχισε τη ζωή σε περίπου 1 εκατ. ανθρώπους και από τις δύο πλευρές.
Εξελέγη πρόεδρος με την υποστήριξη του Χομεϊνί, αλλά αποτέλεσε επιλογή-έκπληξη ως διάδοχός του, όταν ο ανώτατος ηγέτης πέθανε, καθώς στερούνταν τόσο της λαϊκής απήχησης όσο και του ανώτερου κληρικού κύρους του προκατόχου του.
Ο Καρίμ Σατζαντπούρ του Carnegie Endowment for International Peace χαρακτήρισε αυτή την «ιστορική σύμπτωση» ως μεταμόρφωση ενός «αδύναμου προέδρου σε αρχικά αδύναμο ανώτατο ηγέτη και τελικά σε έναν από τους πέντε ισχυρότερους Ιρανούς των τελευταίων 100 ετών».
Πηγή: skai.gr
