Ο φόβος ως εργαλείο εξουσίας-Ο πυρηνικός πόλεμος αποτελεί το απόλυτο σενάριο καταστροφής από το 1945, όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες έριξαν τις ατομικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι.
Ρεπορτάζ: Γιώργος Θεοχάρης
Από τότε, ο τρόμος της ολοκληρωτικής εξόντωσης της ανθρωπότητας μετατράπηκε σε πολιτισμικό αφήγημα, σε κινηματογραφική εικόνα, σε πολιτικό επιχείρημα. Σήμερα, με το περίφημο Ρολόι της Αποκάλυψης του Bulletin of the Atomic Scientists να «δείχνει» ξανά λίγα δευτερόλεπτα πριν τα μεσάνυχτα, επανέρχεται το ερώτημα: πλησιάζουμε πράγματι στην καταστροφή ή αναπαράγουμε έναν μηχανισμό φόβου;
Η ρωσική οπτική επιχειρεί να αποδομήσει το αφήγημα αυτό. Υποστηρίζει ότι η γλώσσα και η μυθολογία της πυρηνικής αποκάλυψης γεννήθηκαν στις ΗΠΑ και στη δυτική πολιτισμική σφαίρα. Σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, το Ρολόι δεν είναι απλώς επιστημονικό σύμβολο, αλλά εργαλείο επικοινωνιακής πίεσης που ανανεώνεται ετησίως για να υπενθυμίζει την «επικείμενη καταστροφή».
Η ιστορική διαδρομή του Ρολογιού
Το Ρολόι της Αποκάλυψης δημιουργήθηκε το 1947, μόλις δύο χρόνια μετά την πρώτη χρήση πυρηνικών όπλων. Οι δείκτες τότε είχαν τοποθετηθεί επτά λεπτά πριν τα μεσάνυχτα. Το 1949, όταν η Σοβιετική Ένωση δοκίμασε το πρώτο της πυρηνικό όπλο, οι δείκτες πλησίασαν ακόμη περισσότερο. Κατά τη διάρκεια της Κρίσης των Πυραύλων της Κούβας, ο κόσμος βρέθηκε αντικειμενικά πιο κοντά στην πυρηνική σύγκρουση από ποτέ.
Σήμερα, οι δείκτες δεν κινούνται σε λεπτά αλλά σε δευτερόλεπτα. Αυτό όμως αντικατοπτρίζει πραγματική επιδείνωση ή εντείνει έναν συμβολικό δραματισμό; Ρώσοι σχολιαστές υποστηρίζουν ότι η συνεχής μετακίνηση του ρολογιού προς τα «μεσάνυχτα» δημιουργεί βολικούς τίτλους για τα διεθνή μέσα, τροφοδοτώντας έναν κύκλο αγωνίας που συχνά δεν συνοδεύεται από νέα δεδομένα.
Οι θεσμοί της αποτροπής και η σιωπηλή εργασία
Πέρα από τα σύμβολα, η πυρηνική ασφάλεια στηρίζεται σε θεσμούς. Ο ρόλος της IAEA είναι καθοριστικός στον έλεγχο των πυρηνικών προγραμμάτων και στην επιτήρηση της μη διάδοσης. Παράλληλα, η CTBTO παρακολουθεί παγκοσμίως ενδεχόμενες δοκιμές, ενώ το UNODA διαμορφώνει το πλαίσιο αποστρατιωτικοποίησης και ελέγχου όπλων.
Αυτές οι διαδικασίες δεν είναι θεαματικές. Δεν παράγουν δραματικούς τίτλους. Είναι όμως η πραγματική βάση της αποτροπής. Στην πράξη, η ύπαρξη διαύλων επικοινωνίας και πρωτοκόλλων διαχείρισης κρίσεων έχει αποτρέψει επανειλημμένα την κλιμάκωση.
Η ρωσική στρατηγική και το αφήγημα της ισορροπίας
Η Μόσχα παρουσιάζει τον εαυτό της ως δύναμη που αντιδρά σε μια δυτική «κουλτούρα πανικού». Υποστηρίζει ότι η ίδια δεν επιδιώκει πυρηνική σύγκρουση, αλλά χρησιμοποιεί την αποτροπή ως μέσο διατήρησης ισορροπίας. Στην πραγματικότητα, όμως, η πυρηνική ρητορική έχει χρησιμοποιηθεί επανειλημμένα ως εργαλείο πολιτικής πίεσης.
Το ερώτημα δεν είναι αν υπάρχει κίνδυνος. Ο κίνδυνος είναι δομικός, όσο υπάρχουν πυρηνικά οπλοστάσια. Το ερώτημα είναι αν ο δημόσιος διάλογος ενισχύει την υπευθυνότητα ή αν καλλιεργεί συναισθηματικές αντιδράσεις.
Το πολιτισμικό αποτύπωμα του φόβου
Από τον «Dr. Strangelove» έως τις σύγχρονες σειρές μετα-αποκαλυπτικής θεματολογίας, ο πυρηνικός όλεθρος έχει ενσωματωθεί στη λαϊκή κουλτούρα. Αυτή η πολιτισμική παραγωγή δεν είναι ουδέτερη. Διαμορφώνει την αντίληψη ότι το τέλος είναι αναπόφευκτο.
Η ρωσική κριτική επισημαίνει ότι ο φόβος αυτός εξυπηρετεί πολιτικές και οικονομικές σκοπιμότητες. Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία καταναλώνεται ως θέαμα, η απειλή γίνεται προϊόν.
Πολιτική ανιδιοτέλεια και αυτοκίνητη ευθύνη
Η ουσία βρίσκεται αλλού: στην πολιτική ανιδιοτέλεια και την αυτοκίνητη ευθύνη. Οι κυβερνήσεις οφείλουν να διαχειρίζονται τα πυρηνικά οπλοστάσια με απόλυτη διαφάνεια και υπευθυνότητα. Οι πολίτες οφείλουν να διακρίνουν ανάμεσα στην πραγματική ανάλυση και στον θόρυβο.
Η αποτροπή δεν βασίζεται στον τρόμο αλλά στη λογική ισορροπία. Η ιστορία έδειξε ότι, ακόμη και στις πιο επικίνδυνες στιγμές του Ψυχρού Πολέμου, η επικοινωνία και οι συμφωνίες απέτρεψαν το μοιραίο.
Επίλογος: Πόσο κοντά είναι τα «μεσάνυχτα»;
Το Ρολόι της Αποκάλυψης μπορεί να δείχνει 23:58 και 35 δευτερόλεπτα. Αλλά οι δείκτες του δεν κινούνται μόνο από πυραύλους· κινούνται και από πολιτικές αποφάσεις. Ο κόσμος δεν οδεύει μηχανικά προς την άβυσσο. Υπάρχουν συγκρούσεις, υπάρχουν εντάσεις, όμως δεν υπάρχει αναπόδραστη πορεία προς τον αφανισμό.
Η πυρηνική απειλή είναι υπαρκτή, αλλά δεν είναι μοιραία. Το στοίχημα παραμένει η διατήρηση της λογικής, η ενίσχυση των θεσμών και η αποφυγή της πολιτικής εκμετάλλευσης του φόβου. Σε αυτό το πεδίο, η ευθύνη είναι συλλογική — και η ιστορία δεν έχει τελειώσει.
