Σχεδόν μία εβδομάδα μετά τον διορισμό του ως ανώτατος ηγέτης του Ιράν, ο Μοτζταμπά Χαμενεΐ εξακολουθεί να παραμένει άφαντος
Οι Ιρανοί πήραν για πρώτη φορά μια εικόνα των απόψεών του την Πέμπτη, όταν ένα εκτενές μήνυμα που του αποδόθηκε διαβάστηκε από την κρατική τηλεόραση. Την επόμενη ημέρα, που ήταν τόσο η πρώτη Παρασκευή της ηγεσίας του όσο και η Ημέρα Αλ Κουντς, ο Χαμενεΐ δεν εμφανίστηκε δημόσια, παρότι πρόκειται για περιστάσεις όπου ο ανώτατος ηγέτης συνήθως κάνει δημόσιες εμφανίσεις.
Έξι ημέρες μετά την ανάληψη των καθηκόντων του, οι πολίτες του Ιράν δεν τον έχουν δει ούτε ακούσει τη φωνή του.
Πηγή με γνώση της κατάστασης δήλωσε στο CNN ότι ο Μοτζταμπά είχε υποστεί κάταγμα στο πόδι, μώλωπα στο αριστερό μάτι και μικρές εκδορές στο πρόσωπο την πρώτη ημέρα της εκστρατείας βομβαρδισμών των ΗΠΑ και του Ισραήλ, σχεδόν πριν από δύο εβδομάδες – την ίδια επιχείρηση που στοίχισε τη ζωή στον πατέρα του και σε κορυφαίους στρατιωτικούς διοικητές του Ιράν.
Ο γιος του Ιρανού προέδρου Μασούντ Πεζεσκιαν, σύμβουλος της κυβέρνησης, έγραψε αργότερα ότι ο Μοτζταμπά είναι τραυματισμένος αλλά ασφαλής και σε καλή κατάσταση, σύμφωνα με πληροφορίες από αξιόπιστες πηγές. Ο υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ, Πιτ Χέγκσεθ, ανέφερε ότι είναι «πιθανώς παραμορφωμένος», χωρίς να παρουσιάσει αποδείξεις, ενώ το Ισραήλ έχει δηλώσει στο παρελθόν πως οποιοσδήποτε νέος ανώτατος ηγέτης θα αποτελεί στόχο.
Η απουσία του δεν έχει μειώσει τον ενθουσιασμό των πιστών του καθεστώτος, χιλιάδες από τους οποίους έχουν κατακλύσει τους δρόμους για να δηλώσουν πίστη. Η πράξη αυτή έχει μετατραπεί σε σύνθημα συσπείρωσης, καθώς το καθεστώς επιχειρεί να ενισχύσει τη λαϊκή υποστήριξη μέσω μαζικών συγκεντρώσεων, ιδίως τις τελευταίες ημέρες του Ραμαζανιού.
Ωστόσο, η συνεχιζόμενη απουσία του νέου ηγέτη εγείρει ένα βαθύτερο ερώτημα: ποιος κυβερνά πραγματικά τη χώρα εν μέσω πολέμου;
Ένας ηγέτης στη σκιά
Για σχεδόν τέσσερις δεκαετίες, ο Μοτζταμπά Χαμενεΐ κινούνταν παρασκηνιακά κατά τη διάρκεια της ηγεσίας του πατέρα του, ασκώντας επιρροή χωρίς να εμφανίζεται δημοσίως. Τώρα, τοποθετημένος στην ισχυρότερη θέση της χώρας εν μέσω στρατιωτικής αντιπαράθεσης με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, η αορατότητά του αναδεικνύει τη μεταβαλλόμενη φύση της εξουσίας στην Ισλαμική Δημοκρατία – όπου οι θεσμοί και τα σώματα ασφαλείας ενδέχεται να έχουν μεγαλύτερη σημασία από το ίδιο το πρόσωπο στην κορυφή.
Θρησκευτικοί ηγέτες που υποστηρίζονται από το κράτος έχουν χρησιμοποιήσει τα άμβωνά τους για να παροτρύνουν τους πιστούς να δηλώσουν την υποταγή τους, ενώ ο επιφανής κληρικός Μαχμούντ Καρίμι έφτασε στο σημείο να δηλώσει ότι «το γεγονός ότι κανείς δεν τον έχει δει ποτέ λέει αρκετά για τον χαρακτήρα του», παρουσιάζοντας την αόρατη φύση του Χαμενεΐ όχι ως αδυναμία, αλλά ως αρετή.
Αντίθετα, επικριτές του καθεστώτος αντιμετωπίζουν ειρωνικά την έλλειψη δημόσιας παρουσίας του νέου ηγέτη. Επεξεργασμένες εικόνες του Μοτζταμπά ως χάρτινης φιγούρας στο θρόνο κυκλοφορούν ευρέως στα κοινωνικά δίκτυα, συνοδευόμενες από σατιρικά «memes» για το μυστήριο γύρω από το πού βρίσκεται.
Η έλλειψη επαληθευμένου οπτικού υλικού έχει οδηγήσει τα κρατικά μέσα και τους φιλοκυβερνητικούς λογαριασμούς να χρησιμοποιούν βίντεο που δημιουργήθηκαν με τεχνητή νοημοσύνη, δείχνοντάς τον να εκφωνεί λόγους ή να στέκεται δίπλα στον πατέρα του σε στιγμές που δεν συνέβησαν ποτέ. Άλλες εικόνες δείχνουν τον Αλί Χαμενεΐ να του μεταβιβάζει το «μανδύα της επανάστασης» ή τον Μοτζταμπά να αγκαλιάζει τον στρατηγό Κασέμ Σολεϊμανί.
«Τον αποκαλούν ανώτατο ηγέτη της τεχνητής νοημοσύνης», σχολίασε σκωπτικά ένας άνδρας στην Τεχεράνη.
Μύθος, ιστορία και πολιτική κουλτούρα
Η αιφνίδια άνοδος του Μοτζταμπά Χαμενεΐ εν μέσω πολεμικής σύγκρουσης και η αβεβαιότητα γύρω από τη φυσική του παρουσία παραπέμπουν σε εικόνες βαθιά ριζωμένες στη μυθολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας και στη σιιτική θεολογία που τη στηρίζει.
Ο ιστορικός Αράς Αζίζι σημειώνει ότι ο «εμβληματικός θάνατος» του Αλί Χαμενεΐ έχει προσφέρει ισχυρά θρησκευτικά σύμβολα στο καθεστώς. «Θα επιχειρήσουν να αξιοποιήσουν τα ίδια μοτίβα γύρω από τον Μοτζταμπά, του οποίου η ιδιότητα ως γιου ενός ‘μάρτυρα Ιμάμη’ που τραυματίστηκε ο ίδιος παραπέμπει σε σιίτες αγίους από τη Μάχη της Καρμπάλα», ανέφερε ο Αζίζι, λέκτορας και ιστορικός στο Πανεπιστήμιο Yale.
Η πολιτική κουλτούρα του Ιράν έχει διαμορφωθεί από δεκαετίες πολέμου και κρίσεων. Έναν χρόνο μετά την ίδρυση της Ισλαμικής Δημοκρατίας το 1979, ο Σαντάμ Χουσεΐν εισέβαλε στο Ιράν, ξεκινώντας έναν οκταετή αιματηρό πόλεμο που στοίχισε εκατοντάδες χιλιάδες ζωές και άλλαξε ριζικά το πολιτικό τοπίο.
Μέχρι στιγμής, οι πιστοί του καθεστώτος δεν δείχνουν ανησυχία για την απουσία του ηγέτη, περιμένοντας υπομονετικά την εμφάνισή του. Η εμπειρία του πολέμου έχει διδάξει στους υποστηρικτές του καθεστώτος να αποδέχονται τους περιορισμούς της εμπόλεμης περιόδου.
Το σύστημα πίσω από τον θρόνο
«Το καθεστώς μπορεί να αντέξει για κάποιο διάστημα χωρίς δημόσιες εμφανίσεις» αναφέρει η Σανάμ Βακίλ, διευθύντρια του προγράμματος για τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική στο κέντρο μελετών Chatham House του Λονδίνου.
«Η απουσία ορατότητας δεν υπονομεύει απαραίτητα τη νομιμότητα βραχυπρόθεσμα, εφόσον οι θεσμοί λειτουργούν και οι αποφάσεις φαίνονται συντονισμένες», δήλωσε.
Αναλυτές εκτιμούν ότι αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία στην Τεχεράνη δεν είναι η παρουσία του ανώτατου ηγέτη, αλλά η συνοχή των θεσμών κάτω από αυτόν. Ισχυρά σώματα ασφαλείας, όπως οι Φρουροί της Επανάστασης (IRGC), φαίνεται να καθοδηγούν τη στρατιωτική στρατηγική ανεξάρτητα από την παρουσία του Μοτζταμπά.
Η ανάληψη της κορυφαίας πολιτικής θέσης από τον Χαμενεΐ ίσως αρκεί για να προσφέρει την αναγκαία πολιτική νομιμοποίηση, δίνοντας στο στρατιωτικό επιτελείο την κάλυψη που χρειάζεται για να συνεχίσει τη λεγόμενη «Πόλεμο του Ραμαζανιού», σύμφωνα με τα σχέδια που ήδη εφαρμόζονται.
«Αυτά τα στοιχεία πιθανότατα κατέχουν την πραγματική εξουσία στο Ιράν, όχι το πρόσωπο του Μοτζταμπά, ακόμη κι αν εμφανιστεί δημοσίως και αναρρώσει από τα τραύματά του», σημειώνει ο Αζίζι.
Προς το παρόν, δεν φαίνεται να υπάρχει βιασύνη να παρουσιαστεί ο νέος ηγέτης μπροστά στις κάμερες. Ήδη εξυπηρετεί τους σκοπούς που το καθεστώς απαιτεί από αυτόν. Το ερώτημα είναι τι θα συμβεί μετά το τέλος του πολέμου.
«Μετά τον πόλεμο – ή υπό πιο δύσκολες συνθήκες – η πολιτική ελίτ, όχι μόνο η κοινή γνώμη, θα χρειαστεί σαφέστερα σημάδια ότι μπορεί να ασκήσει εξουσία», προσθέτει η Βακίλ.
Προς το παρόν, η τοποθεσία του παραμένει άγνωστη. Και ελάχιστοι από τους οπαδούς του φαίνεται να ρωτούν το γιατί. Ο νέος ηγέτης έχει ήδη στοχοποιηθεί
