του Ιπποκράτη Δασκαλάκη*
Η σφοδρότητα των πρόσφατων συγκρούσεων στην περιοχή του Nagorno Karabakh ήταν αυτή που προκάλεσε την ανησυχία και την πρόκληση της διεθνούς προσοχής και όχι τόσο η μάλλον αναμενόμενη επανάληψη τους.
Η περιοχή του Nagorno Karabakh έχει περιέλθει υπό τον έλεγχο των Αρμενίων αυτονομιστών με τον αιματηρό πόλεμο του 1992-1994 που ακολούθησε την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και οδήγησε στην αναζωπύρωση των υποβοσκουσών ανταγωνισμών των εθνοτήτων της περιοχής.
Στις εχθροπραξίες η Αρμενία εξήλθε νικήτρια και οι υποστηριζόμενες από το Ερεβάν αποσχιστικές δυνάμεις του Nagorno Karabakh πέτυχαν το διπλασιασμό των εδαφών που ελέγχουν ενώ το σημαντικά πολυπληθέστερο Αζερμπαϊτζάν υπέστη δεινή ήττα. Έκτοτε διεξάγονται, χωρίς αποτέλεσμα, προσπάθειες για την εξεύρεση μιας κοινά αποδεκτής ειρηνικής λύσεως, κυρίως με την ενθάρρυνση του ΟΑΣΕ και Ρωσίας. Η από το 1994 σε ισχύ εκεχειρία, με την οποία επετεύχθηκε το τέλος των εχθροπραξιών, συνοδεύεται συχνά από χαμηλής έντασης μεθοριακά επεισόδια μεταξύ Αρμενίων και Αζέρων. Ανησυχητική έξαρση των αριθμού των χαμηλής έντασης μεθοριακών επεισοδίων είχαμε από το τέλος του 2014 με ολιγάριθμες απώλειες εκατέρωθεν.
Στις 01 Απριλίου ξέσπασαν αιφνίδια σφοδρές συγκρούσεις με χρήση βαρέων όπλων στα σύνορα της ανακηρυγμένης (αλλά διεθνώς μη αναγνωριζομένης) «αυτόνομης δημοκρατίας» του Nagorno Karabakh με το Αζερμπαϊτζάν. Στις πρόσφατες συγκρούσεις που έχουν μέχρι σήμερα προκαλέσει το θάνατο 50 περίπου μελών των δυνάμεων ασφαλείας, έχουν εμπλακεί οι δυνάμεις της Αρμενίας, Αζερμπαϊτζάν και του Nagorno Karabakh. Οι δύο πλευρές αλληλοκατηγορούνται για την έναρξη των εχθροπραξιών και υποστηρίζουν ότι επέφεραν συντριπτικά πλήγματα στον αντίπαλο αποκρούοντας τις προκλητικές επιθετικές ενέργειες του. Σήμερα η κατάσταση έχει εξομαλυνθεί και η ηρεμία επιστρέφει σταδιακά στην περιοχή αλλά οι στρατιωτικές δυνάμεις παραμένουν σε επιφυλακή και έχουν προωθηθεί στα σημεία των συγκρούσεων. Οι ηγεσίες αμφοτέρων των χωρών έχουν προχωρήσει σε δηλώσεις αποφασιστικότητος και φαίνεται ότι ανεπίσημα επιζητούν μια ρωσική διαμεσολάβηση για την αποσόβηση κλιμάκωσης των συγκρούσεων.
Η Ρωσία διατηρεί σημαντικές δυνάμεις στο έδαφος της Αρμενίας (περίπου 5000 άνδρες) και συνδέεται μαζί της με πρόσφατο αμυντικό σύμφωνο συνεργασίας. Αυτό όμως δεν την εμποδίζει τη Μόσχα να διατηρεί καλές σχέσεις και με το Μπακού. Οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών περιλαμβάνουν συνεργασία στην εκμετάλλευση των υδρογονανθράκων (παρά την ύπαρξη σημαντικών αντιθέσεων για το καθεστώς της Κασπίας Θάλασσας) αλλά και σημαντικές εμπορικές σχέσεις. Παράλληλα, η Μόσχα αποτελεί τον μεγαλύτερο εξαγωγέα οπλικών συστημάτων στο Αζερμπαϊτζάν, όπως και στην Αρμενία η οποία παρακολουθεί ανήσυχα την αύξηση των ρωσικών πωλήσεων οπλικών συστημάτων προς το Μπακού. Η παραπάνω ικανότητα διείσδυσης και επιρροής της Μόσχας προκαλεί το φθόνο της Άγκυρας και την αμηχανία της Δύσεως. Η πρώτη βλέπει τις προσπάθειες της προσεταιρισμού και πρόσδεσης του Αζερμπαϊτζάν στο άρμα της να αποτυγχάνουν. Η δεύτερη αντιλαμβάνεται την ηγετική θέση της Μόσχας στην περιοχή παρά τις τεράστιες δυτικές επενδύσεις αλλά και τα σχέδια ενεργειακής απεξάρτησης της μέσω της δημιουργίας του παρακάμπτοντας και μη ελεγχόμενου από τη Ρωσία South Corridor.
Μια επιτυχημένη ρωσική διαμεσολάβηση για αμοιβαία αποδεκτή λύση του προβλήματος του Nagorno Karabakh θα μεγιστοποιούσε την επιρροή της Μόσχας στον Καύκασο. Πιθανόν αυτή τη στόχευση να είχε και το ταξίδι του Ρώσου Υπουργού Εξωτερικών στις δύο πρωτεύουσες (Ερεβάν και Μπακού) το Νοέμβριο του 2015 με περιρρέουσα τη φημολογία για μια σε εξέλιξη προσπάθεια ρωσικής διαμεσολάβησης. Στο πρόσφατο παρελθόν έχουν προσεκτικά διατυπωθεί προθέσεις συμβιβασμού του Ερεβάν άλλα η ασταθής κατάσταση της χώρας (πολιτικά και οικονομικά) καθιστά πολιτικά επικίνδυνη κάθε παραχώρηση στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Γεγονός είναι ότι η αλματώδης αύξηση του ΑΕΠ του Αζερμπαϊτζάν δημιουργεί φόβο στο Ερεβάν ότι η συνεχής ενίσχυση του πολεμικού οπλοστασίου του πρώτου θα επιφέρει, αργά ή γρήγορα, την ανατροπή της στρατιωτικής ισχύος που εξασφαλίζει ο εμπειροπόλεμος και σκληροτράχηλος αρμενικός στρατός. Ως εκ τούτου, θεωρήθηκε μονόδρομος η πρόσδεση της Αρμενίας στο ρωσικό άρμα που εξασφαλίζει την αμυντική συνεργασία και πολιτική στήριξη χωρίς όμως η Μόσχα να γυρνάει την πλάτη στο πολλά υποσχόμενο Αζερμπαϊτζάν. Επιπρόσθετα, η ηγεσία του Ερεβάν φαίνεται να αντιλαμβάνεται τα όρια της ρωσικής υποστήριξης και τη γενικότερη πολιτική της Μόσχας για επικυριαρχία στην περιοχή. Μια επικυριαρχία που δεν εξασφαλίζεται μόνο από την υποστήριξη του «ασθενέστερου» σε πόρους μέρους (Αρμενία), αλλά περισσότερο με την ουσιαστική διαμεσολάβηση στην επίλυση των προβλημάτων και επίλυση της διαμάχης.
Ενδεχομένως, η κλιμάκωση των εχθροπραξιών των αρχών του Απριλίου να προήλθε από την πρόθεση του Αζερμπαϊτζάν να εκβιάσει την επανακινήση των ειρηνευτικών διαδικασιών καταδεικνύοντας σε Αρμενία και Ρωσία την αποφασιστικότητα του για μια βιώσιμη επίλυση του προβλήματος. Η τακτική αυτή, της πρόκλησης χαμηλής έντασης κλιμάκωσης, με σκοπό την ενεργοποίηση του διεθνούς παράγοντα και την αναγκαστική έναρξη συνομιλιών για την επίλυση ενός χρονίζοντος προβλήματος, είναι συνήθης- και αρκετά επιτυχημένη- μέθοδος επίλυσης κρίσεων. Ο χρόνος θα δείξει εάν αποδειχθεί πετυχημένη μέθοδος και στην περίπτωση του Nagorno Karabakh με το διεθνές γόητρο και επιρροή της Μόσχας στην περιοχή να απογειώνονται αν κατορθώσει να «επιβάλλει» μια επιτυχημένη διαμεσολάβηση και εγγύηση τήρησης της οποιαδήποτε συμφωνίας επιτευχθεί.
___________________________
* ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ- Υποστράτηγος (εα)
• Πτυχιούχος τμήματος Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών Παντείου Πανεπιστημίου
• Μεταπτυχιακό στις Διεθνείς Σχέσεις και Στρατηγικές Σπουδές στο Πάντειο Πανεπιστήμιο
• Διευθυντής Μελετών του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (ΕΛΙΣΜΕ)
• Συνεργάτης του Ινστιτούτου Διεθνών Σχέσεων (ΙΔΙΣ)
• Διαλέκτης στη Σχολή Εθνικής Αμύνης (ΣΕΘΑ)
• 0030-210-6543131, 0030-6983457318 rafaelmarippo@yahoo.gr
