Ρεπορτάζ: Παντελής Χαριτάκης
Η χθεσινή παρέμβαση του υπουργού Εξωτερικών της Τουρκίας Χακάν Φιντάν ενώπιον της τουρκικής Εθνοσυνέλευσης ανέδειξε ξανά το γνωστό και παγιωμένο ρήγμα στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, μέσα από ένα αφήγημα που αγγίζει όλα τα ανοιχτά κεφάλαια: το Αιγαίο, την Ανατολική Μεσόγειο, το Κυπριακό και τη μειονότητα της Θράκης.
Η Αθήνα έσπευσε να απαντήσει δια μέσου του Υπουργείου Εξωτερικών, κάνοντας λόγο για «αναθεωρητικές θέσεις και προτάσεις, απολύτως απορριπτέες», δείχνοντας πως η συζήτηση ξεκινά και πάλι από τις αφετηρίες όπου είχε «παγώσει» από τα τέλη του 2024.
Το νέο πλαίσιο έντασης παρουσιάζεται σε μια περίοδο κατά την οποία ο Κυριάκος Μητσοτάκης διατύπωσε, σε δημόσια τοποθέτησή του πριν λίγες ημέρες, ότι εντός του πρώτου τριμήνου του 2026 θα μπορούσε να επανασυγκληθεί το Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας Ελλάδας-Τουρκίας. Ωστόσο η Άγκυρα απάντησε επαναφέροντας την πλήρη λίστα των αξιώσεών της, γεγονός που ακυρώνει ουσιαστικά οποιαδήποτε ελπίδα συγκλίσεων στα κύρια θέματα.
Οι αξιώσεις της Άγκυρας και ο γεωπολιτικός χρόνος
Στην ομιλία του, ο Φιντάν αναφέρθηκε εκτενώς στο ότι η Τουρκία δεν πρόκειται να προσέλθει σε διάλογο με μία και μόνη ατζέντα: την οριοθέτηση ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας. Επανέφερε όπως πάντα τα ζητήματα του εναέριου χώρου, του FIR, των περιοχών έρευνας-διάσωσης, αλλά και της αποστρατιωτικοποίησης των ελληνικών νησιών, επιχειρώντας για ακόμη μία φορά να εμφανίσει την Ελλάδα ως χώρα που «παραβιάζει διεθνές πλαίσιο ασφαλείας».
Η ελληνική πλευρά αντιτείνει πως το Διεθνές Δίκαιο, όπως αποτυπώνεται στη λειτουργία οργανισμών όπως ο ΟΗΕ, επιτρέπει μόνο μία διαφορά: την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Με αυτό το δεδομένο, διπλωματικοί κύκλοι τονίζουν ότι η Τουρκία προσέρχεται εκ προθέσεως με πλεονάζουσα ατζέντα, ακυρώνοντας τον διάλογο προτού ξεκινήσει.
Ιστορική συνέχεια μιας στρατηγικής
Το τουρκικό δόγμα διατυπώθηκε από τη δεκαετία του ’70:
— Τα νησιά, σύμφωνα με την τουρκική ανάγνωση, δεν διαθέτουν πλήρη δικαιώματα
— Η υφαλοκρηπίδα οριοθετείται στη βάση των ηπειρωτικών ακτών
— Το Αιγαίο τέμνεται σε ίσο επιμερισμό
Από την πλευρά της Αθήνας, υπάρχουν συγκεκριμένοι φάκελοι νομικών θέσεων, κατατεθειμένοι στον Άρειο Πάγο και σε διεθνή θεσμικά κέντρα, όπου τεκμηριώνεται ότι οι ελληνικές νησιωτικές περιοχές διαθέτουν πλήρη επήρεια.
Η Τουρκία όμως επιλέγει τη «στρατηγική διεύρυνσης» θεμάτων, ώστε μελλοντικά να επιτύχει συνολική «διαπραγμάτευση πακέτου».
Ο ρόλος της Κύπρου και η Mission UN
Σημαντικό μέρος της ομιλίας Φιντάν ήταν η Κύπρος. Καθώς η προσωπική απεσταλμένη του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ βρίσκεται στη Μεγαλόνησο, και συναντά τόσο τον Νίκο Χριστοδουλίδη όσο και τον Τουρκοκύπριο Τουφάν Ερχιουμάν, η Άγκυρα υπενθύμισε ότι θεωρεί το νησί «αναπόσπαστο κομμάτι» των συμφερόντων της στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η Κύπρος αποτελεί κεντρικό πεδίο αντιπαράθεσης, καθώς οι συμφωνίες ΑΟΖ συνεχίζουν να δημιουργούν διαδοχικές εστίες πίεσης. Η πρόσφατη σύναψη συμφωνίας καθορισμού ορίων μεταξύ Κύπρου και Λιβάνου αποτέλεσε εστία αντιδράσεων, με τουρκικούς κύκλους να κατηγορούν «απόπειρα περικύκλωσης».
Διπλωματικές πηγές στην Αθήνα, που επιβεβαίνονται και από κείμενα της ελληνικής Εθνικής Άμυνας, σημειώνουν ότι η Άγκυρα επιχειρεί «ανασύνταξη» στον χώρο της Ανατολικής Μεσογείου, θέλοντας να συνδέσει τα ενεργειακά, το Κυπριακό και τις θαλάσσιες ζώνες σε ενιαίο πλαίσιο.
Η μειονότητα στη Θράκη
Ο Φιντάν έθεσε ζήτημα «τουρκικής μειονότητας στη Θράκη». Στην Αθήνα επισημαίνεται διαρκώς η Συνθήκη της Λωζάννης, την οποία εφαρμόζει το ελληνικό κράτος, ενώ ο επίσημος χαρακτηρισμός είναι θρησκευτικός, όχι εθνικός. Το ζήτημα έχει αναδειχθεί κατ’ επανάληψη, με σχετικές νομικές διευκρινίσεις που περιλαμβάνονται σε έγγραφα της ελληνικής Αστυνομίας, όπου αναφέρεται ρητά ότι η προστασία των μουσουλμανικών πληθυσμών στηρίζεται σε διεθνείς συνθήκες.
Παράλληλοι μονόλογοι παρά διάλογος
Παρά το ότι Αθήνα και Άγκυρα δηλώνουν επίσημα ότι υπάρχει διάθεση συνέχειας πολιτικών επαφών, η εικόνα παραπέμπει περισσότερο σε «παράλληλους μονόλογους».
Η πρόσφατη παραδοχή Γεραπετρίτη – Φιντάν ότι δεν υπάρχει κοινό πεδίο κατανόησης καταγράφεται ως «αναγνώριση του αδιεξόδου».
Το ενδιαφέρον είναι ότι, παρά την απουσία ουσίας, ενδέχεται να προγραμματιστεί γύρος συζητήσεων εντός Ιανουαρίου, με αντικείμενο πιο τεχνικής φύσης ζητήματα:
— μεταναστευτικό,
— πολιτική προστασία,
— διαχείριση μεμονωμένων εντάσεων.
Αντίστοιχες καταγραφές έχουν παρουσιαστεί και στην αρμόδια επιτροπή της ελληνικής Βουλής, όπου υπάρχει ανάλυση για την ανάγκη «συνεχών δίαυλων» ώστε να αποφεύγονται κρίσεις τύπου 2020.
Η επιθετική στρατηγική απέναντι στην Κύπρο
Μετά την εκλογή Ερχιουμάν, η Άγκυρα εμφανίστηκε να ρίχνει τους τόνους στο ζήτημα των «δύο κρατών», αυτό όμως δεν αντικατοπτρίζεται στα ΜΜΕ της. Οι τουρκικές εφημερίδες κατηγορούν Αθήνα–Λευκωσία–Τελ Αβίβ για «σχέδιο περικύκλωσης της τουρκικής γεωγραφίας».
Η πρόσφατη συμφωνία Λιβάνου – Κύπρου για οριοθέτηση ΑΟΖ παρουσιάζεται από την Άγκυρα ως «κίνηση απομόνωσης».
Διπλωματικές πηγές στην Αθήνα αναφέρουν ότι δεν υπάρχει διάθεση κλιμάκωσης, ιδίως καθώς στη Δικαιοσύνη έχουν ήδη κατατεθεί υλικά για τον νομικό φάκελο που αφορά τις θέσεις της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τι μένει μπροστά
Στο άμεσο διπλωματικό μέλλον, αναμένονται:
— χρονοδιάγραμμα νέας UN–mediated πενταμερούς για το Κυπριακό,
— πιθανή ημερομηνία συνόδου κορυφής κορυφής Ελλάδας–Τουρκίας,
— επανεκκίνηση τεχνικής συνεργασίας στα θέματα χαμηλής ατζέντας.
Σύμφωνα με πληροφορίες που διακινούνται σε διπλωματικούς κύκλους της Αθήνας, υπάρχει προσπάθεια «σταθεροποίησης πλαισίων», χωρίς όμως ουσιαστική επίλυση των μεγάλων ζητημάτων.
Η Τουρκία, όπως επισημαίνουν έμπειροι αναλυτές, επιθυμεί διαπραγμάτευση συνολικού πακέτου. Η Ελλάδα επιμένει σε μία και μόνο διαφορά. Και στη μέση βρίσκεται ένα περιβάλλον όπου οποιαδήποτε σπίθα μπορεί να μετατραπεί σε κρίση.
Το ρήγμα επανέρχεται. Το διακύβευμα παραμένει.
Και η διπλωματία δοκιμάζεται ξανά.
