Υπαρξιακή κρίση – και προπαγανδιστική τύφλωση!
Του Θανάση Κ.
Στα τέλη της δεκαετίας του ’80 η σοβιετική προπαγάνδα μιλούσε τότε για την «επικείμενη κατάρρευση του αμερικανικού καπιταλισμού».
Επικαλούνταν πραγματικά γεγονότα:
την χρηματιστηριακή κρίση του Οκτωβρίου του 1987 – τη μεγαλύτερη ημερήσια πτώση της Γουόλ Στρήτ που υπήρξε ποτέ, αλλά δεν διήρκεσε πολύ,
την κρίση των S&L που είχε ξεκινήσει τότε και συνεχίστηκε για άλλα τέσσερα χρόνια.
και το σκάνδαλο Ιράν-Κόντρα, που υπήρξε η πιο δαιδαλώδης και δυσώδης υπόθεση που σημάδεψε το τέλος της εποχής Ρέιγκαν.
Προέβαλλαν, λοιπόν τότε τις υπαρκτές αμερικανικές αδυναμίες ως τεκμήριο “συστημικής αποσύνθεσης” των ΗΠΑ.
Όμως, αυτό που δεν έβλεπαν, ήταν ότι η ίδια η ΕΣΣΔ είχε ήδη αρχίσει να διαλύεται.
Κι έτσι, αντί να καταρρεύσει η Αμερική και ο Δυτικός Καπιταλισμός γενικότερα, το 1989 κατέρρευσε το “σοσιαλιστικό στρατόπεδο”, ενώ δύο χρόνια αργότερα η διαλύθηκε η ίδια η Σοβιετική Ένωση!
Το δίδαγμα είναι απλό: όταν η προπαγάνδα μιλάει για την “κατάρρευση του άλλου”, συνήθως κρύβει τη δική της κρίση.
H υπαρξιακή κρίση οδηγεί συνήθως σε προπαγανδιστική τύφλωση.
Σήμερα ακούμε ξανά παρόμοια αφήγηση – με άλλους πρωταγωνιστές:
— «Η Αμερική του Τραμπ καταρρέει».
— «Το Αμερικανικό Χρηματιστήριο έχει εξελιχθεί σε φούσκα – έτοιμη να σκάσει».
— «Ο πληθωρισμός θα εκραγεί – από τις επιπτώσεις των δασμών Τράμπ».
— «Οι ενδιάμεσες εκλογές του ερχόμενου Νοεμβρίου θα τελειώσουν τον Τράμπ».
Φυσικά, όπως συμβαίνει με κάθε προπαγάνδα, οι ισχυρισμοί αυτοί δεν είναι εντελώς φανταστικοί, έχουν μέσα τους και κάποιους “πυρήνες αλήθειας”.
Ας δούμε, λοιπόν, τα στοιχεία:
— Πρώτον, σε ό,τι αφορά το Χρηματιστήριο και τις προοπτικές της Γουολ Στρήτ. Πράγματι οι αποτιμήσεις των μετοχών είναι πολύ υψηλά.
Ο δείκτης Shiller P/E βρίσκεται πάνω από 40.
Ιστορικά, τέτοια επίπεδα αποτιμήσεων προηγήθηκαν μεγάλων διορθώσεων – ή και χρηματιστηριακών καταρρεύσεων ακόμα.
Άρα κάποια διόρθωση είναι αναπόφευκτη.
Όμως άλλο πράγμα “διόρθωση” – κι άλλο “κατάρρευση”.
Κι άλλο πράγμα να γίνει μέτρια διόρθωση μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου
– κι εντελώς διαφορετικό να υπάρξει χρηματιστηριακή κατάρρευση πριν το Νοέμβριο.
Στην πρώτη περίπτωση οι πολιτικές επιπτώσεις θα είναι μηδαμινές,
ενώ στη δεύτερη θα είναι σεισμικές – σε βάρος του Τράμπ και των Ρεπουμπλικάνων γενικότερα.
* Τι από τα δύο είναι πιθανότερο;
Ας δούμε τι λέει η πρόσφατη Ιστορία:
— Όταν ανέλαβε την πρώτη θητεία του ο Τράμπ, το 2017, το Χρηματιστήριο βρισκόταν και πάλι σε ιστορικά υψηλά. Είχαν προηγηθεί οκτώ χρόνια ασταμάτητης ανόδου επί Προεδρίας Ομπάμα – κι οκτώ χρόνια συνεχούς καλπασμού προς τα πάνω, ακόμα και μετά από χρηματιστηριακή κατάρρευση, είναι πολλά!
Κι έτσι, όλοι προεξοφλούσαν τότε μεγάλη διόρθωση από τα πρώτα χρόνια του Τράμπ.
Όμως αυτή η “μεγάλη διόρθωση” ΔΕΝ ήλθε τότε. Το χρηματιστήριο συνέχισε να ανεβαίνει επί Τράμπ, καταρρίπτοντας το ένα ιστορικό υψηλό μετά το άλλο.
Εκείνη την πρώτη τετραετία Τραμπ
ο δείκτης Dow Jones ανέβηκε: 57%
ο δείκτης S&P-500 ανέβηκε: 70%
και ο δείκτης Νasdaq ανέβηκε: 142%
Παρά την μεγάλη άνοδο που είχε προηγηθεί!
Και στο τελευταίο έτος της Προεδρίας Τράμπ (2020),
όταν έσκασε η πανδημία του covid και το lockdown που ακολούθησε κατέρρευσαν όλες οι αγορές. Ακόμα και τότε το Αμερικανικό χρηματιστήριο ανέκαμψε πολύ γρήγορα, κι όταν έφτασαν οι εκλογές του Νοεμβρίου είχε φτάσει στα προ του lockdown επίπεδα.
Πράγμα που πιστοποιούσε πώς όλη η προηγούμενη αύξηση στα χρόνια της Προεδρίας Τράμπ ΔΕΝ ήταν “φούσκα”!
* Συνολικά, η Χρηματιστηριακή άνοδος στα χρόνια της πρώτης Προεδρίας Τράμπ, υπήρξε μεσοσταθμικά πάνω από 13% το χρόνο, από τις μεγαλύτερες που υπήρξαν ποτέ στην διάρκεια μιας Αμερικανικής Προεδρίας (από το 1871)…
Παρά το γεγονός ότι από τις πρώτες ημέρες της Προεδρίας του οι περισσότεροι προεξοφλούσαν μεγάλη διόρθωση ή και κατάρρευση ακόμα.
* Αλλά κι από τη στιγμή που ανέλαβε τη δεύτερη θητεία του, πέρσι τον Ιανουάριο, και πάλι οι τιμές βρίσκονταν κοντά σε ιστορικά υψηλά,
και πάλι πολλοί προεξοφλούσαν μεγάλη διόρθωση,
αλλά το Χρηματιστήριο συνέχισε να ανεβαίνει!
Αρχές Απριλίου δοκιμάστηκε με απότομη πτώση εξ αιτίας των δασμών Τράμπ, αλλά και πάλι ανέκαμψε μετά, και πάλι κέρδισε όλο το χαμένο έδαφος και πάλι συνέχισε να κάνει το ένα ιστορικό υψηλό μετά το άλλο – κλείνοντας και τον πρώτο χρόνο της Προεδρίας τους με σημαντική άνοδο.
Φυσικά διόρθωση είναι βέβαιο ότι θα υπάρξει κάποια στιγμή.
Όμως το πόση θα είναι και πότε θα γίνει δεν είναι καθόλου βέβαιο.
* Και πάντως εξαρτάται από άλλα πράγματα – να τα δούμε λοιπόν, κι αυτά:
— Εξαρτάται από την πορεία του πληθωρισμού. Ο οποίος όμως έχει υποχωρήσει σε σχέση με τα υψηλά του 2022. Ο δομικός πληθωρισμός ήδη αποκλιμακώνεται σταθερά. Γι’ αυτό και τα επιτόκια της Κεντρικής Τράπεζας (FED) έχουν υποχωρήσει, ενώ οι αγορές προεξοφλούν νέες μειώσεις επιτοκίων τους επόμενους μήνες, μέσα στο 2026. Κι αυτό σημαίνει ότι ο πληθωρισμός, για την ώρα δείχνει να τιθασεύεται. Δεν πάει για “εκτροχιασμό”…
— Επίσης το τι θα κάνουν οι αγορές εξαρτάται από τις προοπτικές Ανάπτυξης;
Μεγάλες επενδυτικές τράπεζες προβλέπουν ρυθμούς άνω του 2,5% για το 2026. Η απασχόληση παραμένει ισχυρή. Οι επιχειρηματικές επενδύσεις αυξάνονται.
— Εξαρτάται επίσης και από τις τιμές ενέργειας:
Η πιο σημαντική ίσως – και η πιο υποτιμημένη ως τώρα -“μεταβλητή”: .
Η (επί) στροφή στους υδρογονάνθρακες — φυσικό αέριο, πετρέλαιο, ενεργειακή αυτάρκεια — μειώνει το ενεργειακό κόστος παραγωγής. Αυξάνει την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας. Συγκρατεί το ενεργειακό σκέλος του πληθωρισμού. Η ενέργεια δεν είναι “ιδεολογία”. Είναι συντελεστής κόστους. Και όταν το κόστος μειώνεται, η οικονομία αποκτά πλεονέκτημα.
— Εξαρτάται βέβαια και από το γεωπολιτικό περιβάλλον γενικότερα – όπου συμβαίνουν ήδη πολύ μεγάλες ανατροπές – όλες με επιπτώσεις στις αγορές:
Πιθανές εξελίξεις στο Ουκρανικό ή στο Ιράν, θα λειτουργήσουν ως άμεσος καταλύτης αποκατάστασης της εμπιστοσύνης.
Οι αγορές αντιδρούν θετικά στη μείωση αβεβαιότητας.
Και οι ψηφοφόροι αντιδρούν θετικά όταν εκτονώνονται οι πολλαπλές εντάσεις.
* Ας δούμε τώρα τι δείχνουν οι μετρήσεις δημοτικότητας του Προέδρου Τράμπ μέσα στις ΗΠΑ:
Οι περισσότερες δείχνουν ότι η απήχηση του Τράμπ είναι “μειωμένη”. Προεξοφλώντας ήττα των Ρεπουμπλικανών στις εκλογές για την ανανέωση του Κογκρέσου.
Πράγματι. Όμως…
Οι περισσότερες από αυτές τις μετρήσεις έδειχναν ότι θα χάσει και τις εκλογές του περασμένου Νοεμβρίου. Κι έπεσαν έξω.
Για την ακρίβεια ΟΛΕΣ οι μετρήσεις δείχνουν τον Τράμπ χαμηλότερα απ’ ό,τι πιάνει στις εκλογές. Πάντα…
Αν λοιπόν δούμε τις μετρήσεις που τον υποτιμούν λιγότερο, δηλαδή αυτές που πέφτουν πιο κοντά στο τελικό αποτέλεσμα, θα διαπιστώσουμε ότι η δημοτικότητά του βρίσκεται ανάμεσα στο 46% (Rasmussen) και το 50% (Ιnsider Advantage). Κι αυτό το τελευταίο μετά τα δραματικά γεγονότα της Minneapolis.
Τέτοια επίπεδα είναι πολύ “φυσιολογικά” – και διόλου ανησυχητικά – για sitting President μετά το πρώτο έτος.
Και σίγουρα δεν φαίνεται πουθενά, για την ώρα, “κατάρρευση δημοτικότητας”…
* Άρα τι ακριβώς βλέπουμε στις ΗΠΑ;
— Μια οικονομία που αναπτύσσεται.
— Έναν πληθωρισμό που αποκλιμακώνεται.
— Στεγαστικά επιτόκια που έχουν πέσει από τα “υψηλά” της εποχής Μπάϊντεν κι εξακολουθούν να υποχωρούν.
— Μια ενεργειακή στρατηγική που ενισχύει την ανταγωνιστικότητα – και αναχαιτίζει την ακρίβεια.
Ένα Χρηματιστήριο ακριβό — αλλά όχι αποκομμένο από τα κέρδη.
Κι όμως, η λέξη που επαναλαμβάνεται στην Ευρώπη, για τις προοπτικές της Αμερικής είναι… «κατάρρευση»!
* Ας δούμε τώρα τι γίνεται την ίδια στιγμή και στην Ευρώπη:
Ενώ η Παγκόσμια οικονομία αναμένεται να αυξηθεί μέσα το 2026 περίπου 2,6-2,7% – όσο περίπου και η Αμερικανική Οικονομία,
στην Ευρωπαϊκή Ένωση η προβλεπόμενη ανάπτυξη είναι… η μισή: 1,4-1,5%!
Και στη Γερμανία ακόμα χαμηλότερη: γύρω στο 1%.
Αυτά δεν είναι νούμερα ανάπτυξης. Είναι νούμερα στασιμότητας.
* Και πολιτικά – για να δούμε κι εδώ δημοσκοπικά ευρήματα;
–Στη Γερμανία, το “αντισυστημικό-ακροδεξιό” AfD καταγράφει ποσοστά που το φέρνουν πρώτο ή οριακά πρώτο σε πολλές μετρήσεις.
–Στη Γαλλία, επίσης το “αντισυστημικό” Rassemblement National της κας Λεπέν, παραμένει κυρίαρχη δύναμη και προηγείται στις δημοσκοπήσεις.
— Στη Βρετανία, το “αντισυστημικό” Reform UK του Farage ανεβαίνει σταθερά. Και συχνά βρίσκεται στην πρώτη θέση, υποσκελίζοντας τουλάχιστον το ένα από τα δύο παραδοσιακά κόμματα (Εργατικό και Συντηρητικό) – ενίοτε και τα δύο…
Τα κόμματα που εκφράζουν ευρωσκεπτικισμό και αντίδραση στη «γραμμή Βρυξελλών» δεν είναι πια περιθώριο. Αναδεικνύονται σε πρωταγωνιστές.
Βεβαίως το ευρω-κατεστημένο τα πολεμά αδυσώπητα, πολλές φορές και με εκλογικούς αποκλεισμούς.
Αλλά τώρα η Ουάσιγκτων συχνά τα ενισχύει – ανοικτά και απροσχημάτιστα…
* Κι ενώ τα ευρωπαϊκά media μιλούν ασταμάτητα για τη «μη δημοφιλία Τραμπ», σπανίως αναφέρονται και στην άλλη πλευρά της εξίσωσης: στη πρωτοφανή φθορά των κυβερνήσεων που στηρίζουν την σημερινή ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική.
Η πολιτική νομιμοποίηση της Ευρώπης συρρικνώνεται.
Η κοινωνική κόπωση από την ακρίβεια και την “πράσινη μετάβαση” αυξάνεται.
Γεωπολιτικά, η Ευρώπη δεν έχει ενιαία στρατηγική.
Είναι εξαρτημένη ενεργειακά.
Είναι εξαρτημένη αμυντικά.
Η ενεργειακή της πολιτική είναι σε γενικευμένη αμφισβήτηση – και, ομολογημένα πια – οδηγεί σε αποβιομηχάνιση.
Τώρα και η πολιτική της ΕΕ στην Πρωτογενή Παραγωγή είναι σε αμφισβήτηση – στα δικαστήρια, κυριολεκτικά (Συμφωνία Mercosur).
* Κι έτσι όπως έχουν τα πράγματα,
το ερώτημα μετατοπίζεται:
όχι αν αντέχει η Αμερική,
αλλά αν αντέχει η Ευρώπη!
* Δεν πρόκειται για το αν συμπαθεί κανείς τον Τραμπ.
Πρόκειται για το ποια οικονομία εμφανίζει ανθεκτικότητα
και ποια σημάδια φθοράς.
Πρόκειται για το ποιο σύστημα έχει δημογραφική, ενεργειακή και βιομηχανική δυναμική.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι, αν θα καταρρεύσει η Αμερική.
Το ερώτημα είναι αν η Ευρώπη — με χαμηλή ανάπτυξη, πολιτική φθορά, υπερδιπλάσιες τιμές ενέργειας και στρατηγική αβεβαιότητα — αντέχει μια παρατεταμένη δοκιμασία.
Και για την Ελλάδα, που έμαθε τι σημαίνει να βρίσκεται στο επίκεντρο μιας ευρωπαϊκής κρίσης, αυτό δεν είναι “ακαδημαϊκή συζήτηση”.
Είναι προειδοποίηση.
Εις ώτα ΜΗ ακουόντων…
ΥΓ. Υπάρχουν χώρες στην Ευρώπη – μεγάλες και μεσαίες και μικρότερες – που αυτά τα βλέπουν. Και προετοιμάζονται εγκαίρως.
Η σημερινή Ελληνική κυβέρνηση, δυστυχώς ΔΕΝ τα βλέπει.
Παραμένει “προσκολλημένη”…
ΥΓ. Πρόσφατα αμερικανοί αξιωματούχοι είχαν μιλήσει δημόσια για πολιτισμική αυτοαναίρεση (civilization erasure) της Ευρώπης.
Και προχθές απάντησε η κα Κάλας.
Στο μεταξύ, πρόσφατα στο Ευρωκοινοβούλιο ψήφισαν
ΑΝ… “οι τρανς είναι γυναίκες”!
Τουλάχιστον στην εποχή παρακμής του Βυζαντίου,
με τους κινδύνους να τους ζώνουν από παντού,
εκείνοι συζητούσαν για το φύλο των αγγέλων.
Τώρα συζητάμε για το φύλο των τράνς!
Οι αυτοκρατορίες που χάνουν την αυτοπεποίθησή τους
συζητούν για συμβολισμούς.
Κι εκείνες που έχουν αυτοπεποίθηση
συζητούν και λύνουν τα προβλήματά τους.
— Στην Αμερική συζητούν για ενεργειακή αυτάρκεια, και γεωπολιτική ισορροπία.
— Στην Ευρώπη συζητούν για το αν η Βιολογία είναι… “κοινωνική κατασκευή”!
Κι ύστερα περιμένουν την “κατάρρευση” της… Αμερικής!
