Σημαντικές γεωπολιτικές ανακατατάξεις στην Ανατολική Μεσόγειο προκαλεί η δημόσια δήλωση του προέδρου της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης, Ακίλα Σάλεχ, ο οποίος χαρακτηρίζει άκυρο και μη δεσμευτικό το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο του 2019, ανοίγοντας ταυτόχρονα τον δρόμο για διαπραγματεύσεις οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών με την Ελλάδα, την Αίγυπτο και την Τουρκία.
Ρεπορτάζ: Παντελής Χαριτάκης
Πρόκειται για μια εξέλιξη με ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς επαναφέρει στο τραπέζι τον διάλογο για την ΑΟΖ, με βάση το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και όχι τετελεσμένα που αμφισβητούνται διεθνώς.
Η θεσμική ακυρότητα του Μνημονίου κατά τη λιβυκή Βουλή
Σε συνέντευξή του στο Λιβυκό Πρακτορείο Ειδήσεων, ο Ακίλα Σάλεχ ξεκαθάρισε ότι μόνο η Βουλή των Αντιπροσώπων είναι αρμόδια να κυρώνει διεθνείς συμφωνίες, υπογραμμίζοντας πως το μνημόνιο που υπέγραψε η κυβέρνηση Σάρατζ με την Τουρκία ουδέποτε παρουσιάστηκε ούτε εγκρίθηκε από το κοινοβούλιο. Ως εκ τούτου, όπως τόνισε, δεν παράγει έννομα αποτελέσματα για το λιβυκό κράτος, θέση που ενισχύει και τη νομική επιχειρηματολογία της Ελλάδας, όπως έχει διατυπωθεί διαχρονικά από το Υπουργείο Εξωτερικών.
Η δήλωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς προέρχεται από τον ανώτατο θεσμικό παράγοντα της Ανατολικής Λιβύης, ο οποίος δρα σε στενό συντονισμό με τον στρατάρχη Χαλίφα Χάφταρ. Με τον τρόπο αυτό, κλείνει ουσιαστικά η συζήτηση περί πιθανής κύρωσης του μνημονίου από τη λιβυκή Βουλή, αποδυναμώνοντας κάθε προσπάθεια εφαρμογής του στην πράξη.
Διπλωματικό παρασκήνιο: Αθήνα και Κάιρο στο επίκεντρο
Οι δηλώσεις Σάλεχ δεν έρχονται σε κενό πολιτικό χρόνο. Προηγήθηκε η επίσκεψή του στην Αθήνα και οι επαφές με την ελληνική πολιτική ηγεσία, καθώς και η πρόσφατη μετάβαση του Χάφταρ στο Κάιρο, όπου το ζήτημα των θαλάσσιων οριοθετήσεων συζητήθηκε με τον πρόεδρο Αλ Σίσι. Η Αίγυπτος, άλλωστε, έχει από την πρώτη στιγμή απορρίψει το Τουρκολιβυκό Μνημόνιο, θεωρώντας ότι υπονομεύει τη σταθερότητα στην περιοχή, θέση που αποτυπώνεται και στις επίσημες τοποθετήσεις του Υπουργείου Εξωτερικών της Αιγύπτου.
Στο ίδιο πλαίσιο, η Ελλάδα έχει διαμηνύσει ότι επιδιώκει λύσεις μέσω διαλόγου και διεθνούς δικαίου, με σαφή αναφορά στη μέση γραμμή και την επήρεια των νησιών, συμπεριλαμβανομένης της Κρήτης, όπως προβλέπεται από τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας.
«Παράθυρο» διαπραγμάτευσης και με την Τουρκία
Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι ο Ακίλα Σάλεχ άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο πολυμερούς διαλόγου και με την Τουρκία, σημειώνοντας ότι η Άγκυρα έχει εκφράσει ετοιμότητα για συνολικές διαπραγματεύσεις. Η αναφορά αυτή δεν συνιστά αποδοχή των τουρκικών θέσεων, αλλά εντάσσεται, σύμφωνα με τον ίδιο, στη στρατηγική της Λιβύης να διαπραγματευτεί με όλους, διατηρώντας ισορροπημένες σχέσεις και θέτοντας ως αδιαπραγμάτευτη κόκκινη γραμμή την εθνική της κυριαρχία.
Η Τουρκία, από την πλευρά της, εξακολουθεί να θεωρεί το μνημόνιο σε ισχύ, όπως προκύπτει από τις ανακοινώσεις του τουρκικού ΥΠΕΞ, γεγονός που προδιαγράφει ένα σύνθετο και μακρύ διπλωματικό παζάρι.
Επιτροπή εμπειρογνωμόνων και επόμενα βήματα
Ο πρόεδρος της λιβυκής Βουλής αποκάλυψε ότι έχει συγκροτηθεί επιτροπή εμπειρογνωμόνων, η οποία εξετάζει διεξοδικά τον φάκελο των θαλάσσιων ζωνών, λαμβάνοντας υπόψη τεχνικά, νομικά και γεωπολιτικά δεδομένα. Η επιτροπή αυτή θα υποβάλει ολοκληρωμένη έκθεση, η οποία θα αποτελέσει τη βάση για τις μελλοντικές διαπραγματεύσεις.
Ωστόσο, ο Σάλεχ δεν παρέλειψε να εκφράσει επιφυλάξεις για την ελληνική προσέγγιση, υποστηρίζοντας ότι η πλήρης επήρεια της Κρήτης δημιουργεί, κατά την άποψή του, υπερβολική εγγύτητα με τις λιβυκές ακτές. Η θέση αυτή καταδεικνύει ότι, παρά το θετικό κλίμα, οι διαπραγματεύσεις δεν θα είναι εύκολες.
Νέα γεωπολιτική εξίσωση στην Ανατολική Μεσόγειο
Η δημόσια αποκήρυξη του Τουρκολιβυκού Μνημονίου από τον πρόεδρο της λιβυκής Βουλής συνιστά σημείο καμπής για την Ανατολική Μεσόγειο. Αποδυναμώνει ένα αμφισβητούμενο νομικά εργαλείο, ενισχύει τις ελληνικές και αιγυπτιακές θέσεις και ταυτόχρονα ανοίγει έναν δίαυλο διαλόγου που θα κριθεί στο πεδίο της διπλωματίας.
Το επόμενο διάστημα θα δείξει αν η Λιβύη μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα συνεννόησης ή αν οι αντικρουόμενες ερμηνείες του διεθνούς δικαίου θα οδηγήσουν σε νέες εντάσεις. Σε κάθε περίπτωση, η δήλωση Σάλεχ μεταβάλλει τα δεδομένα και επαναφέρει τον διάλογο για την ΑΟΖ σε θεσμική και νομική βάση, με ευρύτερες επιπτώσεις για την περιφερειακή ασφάλεια.
