ΕΛΕΝΗ ΓΛΥΚΑΤΖΗ ΑΡΒΕΛΕΡ: Πένθος προκαλεί στον ακαδημαϊκό και πνευματικό κόσμο η απώλεια της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ, της γυναίκας που ταύτισε το όνομά της με το Βυζάντιο, τη Σορβόννη και την ευρωπαϊκή ιδέα.
Ρεπορτάζ: Γιώργος Θεοχάρης
Η εμβληματική ιστορικός, που συνέδεσε την Ελλάδα με την ευρωπαϊκή διανόηση, σφράγισε με το έργο της τόσο το Sorbonne Université όσο και το διεθνές επιστημονικό γίγνεσθαι, αφήνοντας πίσω της μια πνευματική παρακαταθήκη που υπερβαίνει σύνορα και εποχές.
Γεννημένη το 1926, έζησε έναν αιώνα πυκνό σε ιστορικές μεταβολές – και τον μετέτρεψε σε πεδίο επιστημονικής ερμηνείας. Σπούδασε και δίδαξε στο Παρίσι, αναδεικνύοντας τον βυζαντινό πολιτισμό ως θεμέλιο της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Το 1967 έγινε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας της Σορβόννης και το 1976 η πρώτη γυναίκα πρύτανης στην 700χρονη ιστορία του ιδρύματος. Η εκλογή της δεν ήταν απλώς συμβολική· αποτέλεσε τομή σε μια ακαδημαϊκή παράδοση αιώνων.
Η «Πρύτανις της Ευρώπης»
Η διεθνής της ακτινοβολία τής χάρισε τον χαρακτηρισμό «Πρύτανις της Ευρώπης». Δεν επρόκειτο για τίτλο τιμής, αλλά για αναγνώριση ουσίας. Με τα έργα της, τις διαλέξεις και τις δημόσιες παρεμβάσεις της, έθεσε στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής συζήτησης τη βυζαντινή κληρονομιά ως ζωντανό οργανισμό πολιτισμού.
Σύμφωνα με τον Γάλλο βυζαντινολόγο καθηγητή Jean-Paul Mercier, ο οποίος μίλησε στο tilegrafimanews.gr, «η Αρβελέρ μάς δίδαξε ότι το Βυζάντιο δεν είναι παρελθόν, αλλά τρόπος κατανόησης της Ευρώπης». Η Γερμανίδα ιστορικός Claudia Reinhardt τόνισε ότι «η σκέψη της γεφύρωσε την Ανατολή και τη Δύση με επιστημονική αυστηρότητα και πολιτισμική ευαισθησία».
Η ίδια δεν δίσταζε να υπογραμμίζει ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να κατανοήσει τον εαυτό της χωρίς το βυζαντινό της υπόβαθρο. Μέσα από τις παρεμβάσεις της στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών αλλά και σε μεγάλα ευρωπαϊκά ιδρύματα, διαμόρφωσε γενιές φοιτητών που αντιμετώπισαν την ιστορία όχι ως αφήγηση γεγονότων, αλλά ως ερμηνεία πολιτισμών.
Διεθνής δράση και παγκόσμια αναγνώριση
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν περιορίστηκε στα αμφιθέατρα. Υπήρξε Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF, προβάλλοντας διεθνώς ζητήματα παιδείας και πολιτιστικής ταυτότητας. Παράλληλα, συμμετείχε σε διεθνή φόρα, υπερασπιζόμενη την ανάγκη διαλόγου ανάμεσα στους λαούς.
Ο Ιταλός ακαδημαϊκός Marco Bellini δήλωσε στο tilegrafimanews.gr ότι «η Αρβελέρ κατόρθωσε να μετατρέψει την ελληνική ιστορία σε ευρωπαϊκή αφήγηση». Αντίστοιχα, ο Βρετανός καθηγητής ιστορίας Richard Coleman υπογράμμισε πως «ήταν η φωνή που θύμιζε διαρκώς ότι ο ελληνισμός δεν είναι εθνικό φαινόμενο, αλλά οικουμενική παράδοση».
Η παρουσία της στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών ενίσχυσε περαιτέρω τον ρόλο της ως γέφυρας ανάμεσα στην ελληνική κληρονομιά και τον σύγχρονο ευρωπαϊκό στοχασμό. Εκεί, μέσα από συνέδρια και διαλόγους, ανέδειξε τη σημασία της πολιτιστικής συνέχειας.
Η επιστήμων και η γυναίκα
Πέρα από τις διακρίσεις, η Αρβελέρ υπήρξε σύμβολο γυναικείας παρουσίας σε ανδροκρατούμενα περιβάλλοντα. Σε μια εποχή που οι γυναίκες σπανίως καταλάμβαναν ηγετικές θέσεις στην ανώτατη εκπαίδευση, εκείνη άνοιξε δρόμους.
Η Ισπανίδα ιστορικός Maria Alvarez, μιλώντας στο tilegrafimanews.gr, σημείωσε πως «η Αρβελέρ δεν διεκδίκησε χώρο· τον κατέκτησε με το έργο της». Η προσωπικότητά της συνδύαζε επιστημονική αυστηρότητα, γλωσσική ακρίβεια και σπάνια απλότητα.
Η ελληνική ταυτότητα στο διεθνές στερέωμα
Παρά την πολυετή παρουσία της στο Παρίσι, ουδέποτε απομακρύνθηκε από την ελληνική της ρίζα. Αντιθέτως, υπήρξε από τις πιο ισχυρές φωνές υπεράσπισης της ελληνικής παιδείας και της βυζαντινής κληρονομιάς σε διεθνή φόρα.
Στελέχη του Υπουργείου Πολιτισμού επεσήμαναν ότι «η Αρβελέρ προέβαλε τον ελληνικό πολιτισμό με τρόπο τεκμηριωμένο και σύγχρονο, χωρίς ρητορείες, αλλά με επιχειρήματα».
Η ίδια είχε δηλώσει σε παλαιότερη ομιλία της ότι «η ιστορία δεν είναι ιδιοκτησία κανενός λαού· είναι κοινή μνήμη της ανθρωπότητας». Αυτή η αντίληψη την κατέστησε παγκόσμια πνευματική προσωπικότητα.
Η κληρονομιά της
Με τον θάνατό της σε ηλικία 100 ετών, κλείνει ένας κύκλος ενός αιώνα, αλλά ανοίγει ένας άλλος: εκείνος της διαρκούς επιρροής της σκέψης της. Τα βιβλία και οι μελέτες της συνεχίζουν να διδάσκονται, ενώ οι παρεμβάσεις της για την ευρωπαϊκή ταυτότητα αποκτούν νέα επικαιρότητα σε μια εποχή γεωπολιτικών ανακατατάξεων.
Η απώλειά της δεν αφορά μόνο την Ελλάδα ή τη Γαλλία. Αφορά ολόκληρη την Ευρώπη και τον παγκόσμιο πνευματικό χάρτη. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε η μορφή που απέδειξε ότι η επιστήμη μπορεί να είναι ταυτόχρονα αυστηρή και φωτεινή, εθνική και οικουμενική.
Το tilegrafimanews.gr αποχαιρετά την «Πρύτανιη της Ευρώπης» με σεβασμό και ευγνωμοσύνη. Το αποτύπωμά της θα παραμείνει ζωντανό σε κάθε αίθουσα διδασκαλίας όπου το Βυζάντιο δεν θα διδάσκεται ως παρελθόν, αλλά ως θεμέλιο πολιτισμού.
Καλό ταξίδι στο φως.
