Ένα νέο ψηφιακό εργαλείο με στόχο την καταπολέμηση του μαύρου χρήματος και της χρηματοδότησης της τρομοκρατίας τέθηκε σε λειτουργία από το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών.
Ρεπορτάζ: Κατερίνα Θεοχάρη
Πρόκειται για την «Ψηφιακή Πλατφόρμα Συλλογής και Τήρησης Στατιστικών Στοιχείων», ένα υπερσύγχρονο σύστημα που επιτρέπει στους ελεγκτικούς μηχανισμούς να αντλούν δεδομένα σε πραγματικό χρόνο από τράπεζες, δημόσιους φορείς και εποπτικές αρχές.
Ενώ ο επίσημος στόχος είναι η διαφάνεια, πολλοί κάνουν λόγο για ένα «κατασκοπευτικό» εργαλείο που ανοίγει επικίνδυνα μονοπάτια κρατικής παρακολούθησης.
Πώς λειτουργεί η πλατφόρμα
Στην πλατφόρμα έχουν καταχωρηθεί περίπου 4.000 πεδία δεδομένων. Μέσα από διαβαθμισμένη πρόσβαση, οι εξουσιοδοτημένοι χρήστες –δικαστικές και εισαγγελικές αρχές, αστυνομικές υπηρεσίες, φορολογικοί μηχανισμοί και εποπτικές αρχές– μπορούν να βλέπουν μόνο τις πληροφορίες που απαιτούν οι αρμοδιότητές τους.
Η τεχνική υλοποίηση πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τη Γενική Γραμματεία Πληροφοριακών Συστημάτων, με χρηματοδότηση από το Ταμείο Ανάκαμψης. Το σύστημα επιτρέπει εξαγωγή αναφορών, οι οποίες μάλιστα αποστέλλονται στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ενισχύοντας τον έλεγχο σε επίπεδο Ε.Ε.
Ο επίσημος σκοπός και τα «τυφλά σημεία»
Ο στόχος, όπως επισημαίνει το Υπουργείο Δικαιοσύνης, είναι να αποκαλύπτεται εγκαίρως το ξέπλυμα χρήματος και να εντοπίζεται η χρηματοδότηση της τρομοκρατίας. Στην πράξη, όμως, η διασύνδεση με τα τραπεζικά συστήματα και η άντληση στοιχείων σε πραγματικό χρόνο δημιουργεί ανησυχία για «τυφλά σημεία» που μπορούν να εκμεταλλευτούν κακόβουλοι χρήστες.
Αν και οι Αρχές υποστηρίζουν ότι το σύστημα διαθέτει αυστηρούς μηχανισμούς ασφαλείας, δεν είναι λίγοι εκείνοι που φοβούνται ότι το μέγεθος των δεδομένων καθιστά δύσκολη την πλήρη επιτήρηση.
Οι ανησυχίες για την ιδιωτικότητα
Οργανώσεις προστασίας προσωπικών δεδομένων κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου. Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα έχει ήδη δεχτεί αιτήματα να εξετάσει εάν η πλατφόρμα συμμορφώνεται πλήρως με τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR).
Τα βασικά ζητήματα που εγείρονται είναι:
• Ποιος αντλεί τι πληροφορίες και με ποια εξουσιοδότηση.
• Για πόσο διάστημα αποθηκεύονται τα δεδομένα.
• Ποιοι έχουν πρόσβαση σε σύνθετες αναφορές.
• Πώς αποτρέπεται η αλυσιδωτή διασύνδεση με άλλα συστήματα.
Ειδικοί προειδοποιούν ότι χωρίς ξεκάθαρες νομικές δικλείδες και αυστηρές ποινές για όσους παρανομούν, η πλατφόρμα θα μπορούσε να μετατραπεί σε μέσο ανεξέλεγκτης παρακολούθησης.
Προτάσεις των ειδικών
Ειδικοί της κυβερνοασφάλειας προτείνουν σειρά μέτρων ώστε να περιοριστούν οι κίνδυνοι:
• Logging κάθε πρόσβασης και ανεξάρτητοι έλεγχοι (audit trails).
• Εφαρμογή της αρχής «data minimization» ώστε να αποθηκεύονται μόνο τα απολύτως απαραίτητα στοιχεία.
• Σαφείς πολιτικές διαγραφής δεδομένων μετά το πέρας της χρήσης τους.
• Περιορισμοί στη διαβίβαση αναφορών σε τρίτους φορείς.
Όπως τονίζουν, η ασφάλεια δεν είναι ποτέ απόλυτη. Το ζητούμενο είναι να υπάρχουν θεσμικές ασφαλιστικές δικλείδες και όχι απλή εμπιστοσύνη στις προθέσεις της εκάστοτε κυβέρνησης.
Η ευρωπαϊκή διάσταση
Η λειτουργία της πλατφόρμας συνδέεται άμεσα με τις υποχρεώσεις της χώρας έναντι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η Ε.Ε. απαιτεί από όλα τα κράτη-μέλη να διαθέτουν αποτελεσματικούς μηχανισμούς εντοπισμού ύποπτων συναλλαγών, στο πλαίσιο της κοινής στρατηγικής κατά του ξεπλύματος χρήματος.
Ωστόσο, σε ευρωπαϊκό επίπεδο έχει ξεκινήσει έντονη συζήτηση για το κατά πόσο οι νέες τεχνολογίες μπορούν να συνδυαστούν με την προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων. Στο Ευρωκοινοβούλιο αρκετοί βουλευτές έχουν προειδοποιήσει ότι «η μάχη κατά του οικονομικού εγκλήματος δεν πρέπει να μετατραπεί σε όχημα μαζικής παρακολούθησης».
Οι κίνδυνοι διαρροών
Οι πρόσφατες επιθέσεις χάκερ σε τραπεζικά συστήματα εντείνουν την ανησυχία ότι ένα τέτοιο εργαλείο μπορεί να αποτελέσει στόχο κυβερνοεγκλήματος. Αν εμπιστευτικά δεδομένα πολιτών πέσουν σε λάθος χέρια, οι συνέπειες θα είναι ανυπολόγιστες: από οικονομική εκμετάλλευση έως πολιτικούς εκβιασμούς.
Η κυβέρνηση, από την πλευρά της, επιμένει ότι έχουν ληφθεί όλα τα αναγκαία μέτρα και πως η λειτουργία της πλατφόρμας είναι απολύτως νόμιμη. Το ζητούμενο, όμως, είναι αν οι πολίτες αισθάνονται ασφαλείς.
Η κοινωνική διάσταση
Πέρα από τα τεχνικά και νομικά ζητήματα, η νέα πλατφόρμα θέτει και κοινωνικά ερωτήματα. Πόσο ανεκτοί είναι οι πολίτες στην ιδέα ότι κάθε τους συναλλαγή μπορεί να καταγράφεται και να ελέγχεται σε πραγματικό χρόνο; Πώς επηρεάζεται η εμπιστοσύνη τους προς το κράτος;
Οι οργανώσεις δικαιωμάτων προειδοποιούν ότι «η δημοκρατία δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στον φόβο». Χωρίς ξεκάθαρη ενημέρωση και λογοδοσία, το εργαλείο αυτό κινδυνεύει να στιγματιστεί ως μέσο καταστολής και όχι ως εργαλείο διαφάνειας.
Η Ψηφιακή Πλατφόρμα Συλλογής και Τήρησης Στατιστικών Στοιχείων μπορεί να αποτελέσει ένα ισχυρό όπλο στη μάχη κατά του οικονομικού εγκλήματος. Ταυτόχρονα, όμως, εγείρει τεράστια ερωτήματα για την προστασία της ιδιωτικότητας.
Η τεχνολογία από μόνη της δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή. Το πώς θα χρησιμοποιηθεί είναι αυτό που θα κρίνει αν θα μιλάμε για μια Ελλάδα με περισσότερη διαφάνεια ή για μια κοινωνία υπό συνεχή παρακολούθηση.
