Ο Φετουλάχ Γκιουλέν και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, δύο από τις πιο επιδραστικές προσωπικότητες της σύγχρονης Τουρκίας, συνδέθηκαν κάποτε με στενή φιλία και πολιτική συνεργασία.
Του Γιώργου Θεοχάρη
Ωστόσο, αυτή η σχέση, που ξεκίνησε με υποσχέσεις αμοιβαίας υποστήριξης, κατέληξε σε βαθιά σύγκρουση, αφήνοντας το αποτύπωμά της στην ιστορία της Τουρκίας.
Ο Φετουλάχ Γκιουλέν, που απεβίωσε πρόσφατα σε ηλικία 83 ετών, ήταν ιμάμης, θεολόγος και ιδρυτής του κινήματος Χιζμέτ, ενός διεθνούς δικτύου εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, φιλανθρωπικών οργανώσεων και ΜΜΕ, με ιδιαίτερη επιρροή σε πολλούς τομείς της τουρκικής κοινωνίας. Ο Γκιουλέν είχε μια βαθιά πίστη στην προώθηση της εκπαίδευσης, της κοινωνικής δικαιοσύνης και του διαλόγου μεταξύ διαφορετικών θρησκειών και πολιτισμών. Το κίνημά του ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και σταδιακά έγινε ένα παγκόσμιο δίκτυο που έπαιξε σημαντικό ρόλο όχι μόνο στην Τουρκία, αλλά και σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Αφρική και η Κεντρική Ασία.
Από την άλλη, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, σημερινός πρόεδρος της Τουρκίας και ηγετική μορφή του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), ανέβηκε στην εξουσία το 2003 και έγινε γνωστός για την αποφασιστική του ηγεσία και τις πολιτικές του φιλοδοξίες. Στις πρώτες ημέρες της πολιτικής του καριέρας, ο Ερντογάν βρήκε έναν σύμμαχο στο πρόσωπο του Γκιουλέν. Οι δύο άνδρες μοιράζονταν κοινές θρησκευτικές αξίες και οράματα για την Τουρκία, ενώ συνεργάστηκαν στενά για την ενίσχυση του ισλαμιστικού κινήματος στη χώρα.
Ωστόσο, η συμμαχία τους δεν κράτησε για πολύ. Η σχέση τους άρχισε να ψυχραίνεται καθώς οι φιλοδοξίες τους συγκρούστηκαν. Ενώ ο Γκιουλέν προτιμούσε έναν πιο ήπιο, μετριοπαθή ισλαμισμό με έμφαση στην εκπαίδευση και τον διάλογο, ο Ερντογάν επικεντρώθηκε στην εδραίωση της εξουσίας του μέσω του AKP και στην ενίσχυση της ισλαμικής ταυτότητας της Τουρκίας, παράλληλα με μια πιο αυταρχική προσέγγιση στην πολιτική. Το ρήγμα μεταξύ των δύο ανδρών έγινε φανερό μετά το 2013, όταν ο Ερντογάν κατηγόρησε το κίνημα Χιζμέτ για την οργάνωση έρευνας κατά της κυβέρνησής του, κατηγορία που οδήγησε στην καταστολή του κινήματος και σε μαζικές συλλήψεις.
Η σύγκρουση κορυφώθηκε με το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016. Ο Ερντογάν κατηγόρησε τον Γκιουλέν ως τον εγκέφαλο πίσω από το πραξικόπημα και ζήτησε την έκδοσή του από τις ΗΠΑ, όπου ο Γκιουλέν ζούσε από το 1999. Παρά τις κατηγορίες και την έντονη καταστολή εναντίον του κινήματος, ο Γκιουλέν αρνήθηκε κάθε ανάμειξη στο πραξικόπημα, χαρακτηρίζοντας τις κατηγορίες ως ψευδείς και πολιτικά υποκινούμενες. Από τότε, ο Ερντογάν εξαπέλυσε μια ανελέητη εκστρατεία εναντίον των υποστηρικτών του Χιζμέτ, απομακρύνοντας χιλιάδες ανθρώπους από θέσεις στην κυβέρνηση, το στρατό, την εκπαίδευση και τα ΜΜΕ.
Ο θάνατος του Γκιουλέν σε ηλικία 83 ετών ήρθε να κλείσει ένα κεφάλαιο στη σύγχρονη πολιτική ιστορία της Τουρκίας. Όπως αναφέρει η γερμανική εφημερίδα **Bild**, ο θάνατός του δεν σηματοδοτεί μόνο το τέλος μιας σημαντικής προσωπικότητας, αλλά ενδέχεται να ανοίξει και έναν νέο κύκλο εξελίξεων στην πολιτική σκηνή της χώρας. Το κίνημα Χιζμέτ, παρά τις καταστροφικές συνέπειες που υπέστη από την καταστολή, παραμένει ενεργό σε πολλές χώρες, αν και στην Τουρκία έχει χάσει τη δύναμή του.
Οι πρώτες αντιδράσεις από τον τουρκικό τύπο αποκαλύπτουν το πόσο διχαστική ήταν η φιγούρα του Γκιουλέν για την τουρκική κοινωνία. Για μερικούς ήταν ένας ιμάμης με όραμα, για άλλους ένας προδότης και υπαίτιος του πραξικοπήματος. Εφημερίδες όπως η **Yeni Akit**, γνωστές για τις φιλοκυβερνητικές τους απόψεις, δεν παρέλειψαν να υπενθυμίσουν τη σύγκρουση του με τον Ερντογάν, τονίζοντας τη “σωτηρία” του Γκιουλέν από το AKP στα πρώτα χρόνια της καριέρας του, και την μετέπειτα “προδοσία” του.
Ο Γκιουλέν και ο Ερντογάν ξεκίνησαν ως σύμμαχοι, όμως η ιστορία τους κατέληξε σε μια από τις πιο πολυσυζητημένες συγκρούσεις στην πολιτική και θρησκευτική ιστορία της Τουρκίας. Ο θάνατος του Γκιουλέν ενδέχεται να οδηγήσει σε νέες αναθεωρήσεις αυτής της σύγκρουσης, αλλά και στη συνέχιση του έργου του, έστω και σε διεθνές επίπεδο. Στην Τουρκία, πάντως, η σύγκρουση των δύο αυτών ανδρών άφησε ανεξίτηλα σημάδια, που ακόμα καθορίζουν την πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα της χώρας.
Η κληρονομιά του Φετουλάχ Γκιουλέν θα συνεχίσει να συζητείται, τόσο για τα θετικά όσο και για τα αρνητικά του έργου του, ενώ η πολιτική διαμάχη με τον Ερντογάν παραμένει μια από τις πιο καθοριστικές στην ιστορία της Τουρκίας.
