Ο «σιδηρούς νόμος» του Ντόναλντ Τραμπ -ισχύς, βία και δύναμη- αμφισβητείται όλο και περισσότερο, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.
Ο Τραμπ και οι συνεργάτες του δεν έχουν κρύψει ότι ο Αμερικανός πρόεδρος είναι πεπεισμένος πως αυτός είναι ο απόλυτος κυρίαρχος, ούτε τη βούλησή του να χρησιμοποιήσει την αχαλίνωτη αμερικανική ισχύ προκειμένου να επιτύχει οικονομικές, γεωπολιτικές και εσωτερικές νίκες. Οι πολιτικές του αποτελούν προέκταση ενός προσωπικού brand που χτίστηκε πάνω στη σύγκρουση και στην κλιμάκωση των αντιπαραθέσεων.
Όμως, η ολοένα και πιο χαοτική διεθνής κατάσταση και η αυξανόμενη δυσαρέσκεια στο εσωτερικό των ΗΠΑ δείχνουν ότι η στρατηγική του Αμερικανού προέδρου, που βασίζεται στην κλιμάκωση και τον εξαναγκασμό, έχει όρια – και ότι ενδέχεται να τον οδηγεί σε οδυνηρά πολιτικά αδιέξοδα.
Ο πόλεμος με το Ιράν αποδεικνύεται η απόλυτη δοκιμασία της προσέγγισης του Τραμπ.
Τα ένστικτά του ίσως βοηθούν να εξηγηθεί η απόφασή του να εξαπολύσει επίθεση κατά των στρατιωτικών, πυρηνικών και περιφερειακών φιλοδοξιών του Ιράν – κάτι που προηγούμενοι πρόεδροι είχαν αποφύγει. Όμως, η άρνηση της Τεχεράνης να υποταχθεί στις απαιτήσεις του Τραμπ αρχίζει να αποκαλύπτει τα όρια της αμερικανικής ισχύος – αλλά και της δικής του.
Και τώρα ο Αμερικανός πρόεδρος καλείται να κάνει δύσκολες επιλογές. Είτε να κλιμακώσει τη σύγκρουση, επιχειρώντας να αναγκάσει το Ιράν να συμμορφωθεί με τις απαιτήσεις του – όμως αυτό θα μπορούσε να αυξήσει τις αμερικανικές απώλειες και να προκαλέσει ισχυρό οικονομικό αντίκτυπο. Είτε να ισχυριστεί ότι νίκησε και να αποχωρήσει – όμως ο έλεγχος του Ιράν στο Στενό του Ορμούζ και η διατήρηση των αποθεμάτων εμπλουτισμένου ουρανίου θα διέψευδαν έναν τέτοιο ισχυρισμό.
Για να ξεφύγει από αυτή την παγίδα, ο Τραμπ επέλεξε έναν τρίτο δρόμο, που συνδυάζει την αμερικανική στρατιωτική ισχύ με την άρνησή να υποχωρήσει απέναντι σε έναν αντίπαλο που εξακολουθεί να μάχεται. Ο νέος δικός του αποκλεισμός του Στενού αποτελεί προσπάθεια να στραγγαλίσει την ιρανική οικονομία, παρά το ενδεχόμενο σοβαρότατων επιπτώσεων στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας.
Η αναζήτηση μιας στρατηγικής εξόδου στο Ιράν αποτελεί τη σημαντικότερη πρόκληση για τον πρόεδρο. Όμως, για την αλλοπρόσαλλη ηγεσία του σε καιρό πολέμου μας είχε προϊδεάσει και από άλλες αντιπαραθέσεις.
Δεν κατάφερε να εξαναγκάσει τους συμμάχους του στο ΝΑΤΟ να συμμετάσχουν σε έναν πόλεμο στον οποίο αντιτίθεντο και για τον οποίο δεν είχαν καν ενημερωθεί εκ των προτέρων. Ακόμη και οι απειλές του να αποχωρήσει από τη Συμμαχία δεν έπεισαν τις χώρες μέλη να μην θέσουν το εθνικό τους συμφέρον ως προτεραιότητα. Η απουσία συναίνεσης από τους συμμάχους του, στέρησε στις ΗΠΑ επιλογές στις οποίες στηρίζονταν συχνά σε προηγούμενους πολέμους.
Η επιθετική προσέγγιση του Τραμπ μπορεί να αποδώσει, όπως όταν πέτυχε ορισμένες συμφωνίες απειλώντας με δασμούς εμπορικούς εταίρους των ΗΠΑ. Όμως η Κίνα, οικονομική υπερδύναμη και η ίδια, αντέδρασε απειλώντας να διακόψει τις εξαγωγές κρίσιμων σπάνιων γαιών. Το Πεκίνο αξιοποίησε την πιθανότητα ενός εμπορικού πολέμου για να τινάξει στον αέρα τις παγκόσμιες αγορές και να αναγκάσει τον Τραμπ να κάνει πίσω.
Το Ιράν φαίνεται πως συνειδητοποίησε από την κόντρα Πεκίνου-Ουάσινγκτον ότι οι ΗΠΑ είναι ευάλωτες σε κραδασμούς της παγκόσμιας οικονομίας – και έκανε ό,τι μπορούσε για να κρατήσει την Ουάσινγκτον όμηρο κλείνοντας το Στενό του Ορμούζ.
Η αίσθηση ότι η εξουσία του Τραμπ φθίνει δεν βασίζεται μόνο στο αδιέξοδο στο οποίο έχει περιέλθει στο Ιράν. Είδε τα όρια της πολιτικής του επιρροής όταν επιστράτευσε το πολιτικό του κίνημα για να στηρίξει τον Ούγγρο πρωθυπουργό Βίκτορ Όρμπαν. Όμως, και αυτή του η προσπάθεια δεν είχε αίσιο τέλος, καθώς οι Ούγγροι ψηφοφόροι καταψήφισαν την Κυριακή τον Όρμπαν και έπληξαν το σχέδιο του Τραμπ να κάνει την Ευρώπη MAGA.
Όπως και στην περίπτωση του Ούγγρου ομολόγου του, ορισμένες από τις εσωτερικές πολιτικές του Τραμπ προκαλούν επίσης αντιδράσεις. Η κοινή γνώμη τον ανάγκασε να υποχωρήσει στο θέμα των μαζικών απελάσεων, μετά τις δολοφονίες δύο Αμερικανών από ομοσπονδιακούς πράκτορες στη Μινεσότα νωρίτερα φέτος. Και η αποτυχία των περισσότερων προσπαθειών του Τραμπ να χρησιμοποιήσει τη Δικαιοσύνη για να τιμωρήσει πολιτικούς εχθρούς του -κάτι που συνέβαλε στην αποπομπή της υπουργού Δικαιοσύνης Παμ Μπόντι- δείχνει ότι υπάρχουν ακόμη τουλάχιστον ορισμένα συνταγματικά αναχώματα που τον περιορίζουν.
Ακόμη και ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ -που έχει εξοργίσει τον πρόεδρο με τη δημόσια αντίθεσή του στον πόλεμο με το Ιράν- έφτασε στο σημείο να δηλώσει τη Δευτέρα: «Δεν φοβάμαι καθόλου την κυβέρνηση Τραμπ».
Γιατί ο Τραμπ πιστεύει ότι η εξουσία του είναι απόλυτη
Ο Τραμπ δεν έχει κρύψει την πεποίθησή του ότι η εξουσία του είναι απόλυτη. «Έχω το δικαίωμα να κάνω ό,τι θέλω. Είμαι ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών», είχε πει τον περασμένο Αύγουστο. Φέτος, δε, δήλωσε στους New York Times ότι ο μόνος φραγμός στις ενέργειές του στο εξωτερικό είναι «η δική μου ηθική».
Αυτή η πεποίθηση αποτυπώνεται στην άρνησή του να ζητήσει τη γνώμη του Κογκρέσου ή να προετοιμάσει τη χώρα πριν ξεκινήσει έναν πόλεμο που πλέον διαρκεί έξι εβδομάδες.
Αξιωματούχοι του Λευκού Οίκου, όταν ερωτώνται για τα επόμενα πιθανά βήματα στο Ιράν, απαντούν συνήθως με κάποια παραλλαγή του «μόνο ο Πρόεδρος… ξέρει τι θα κάνει», υπογραμμίζοντας την τάση απόρριψης από τον Τραμπ των αρχών επιμερισμού της εξουσίας πάνω στις οποίες στηρίζεται το δημοκρατικό σύστημα.
Το δόγμα της ισχύος και της κλιμάκωσης που στηρίζει τη δεύτερη θητεία του ο Τραμπ, το διατύπωσε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο ο αναπληρωτής προσωπάρχης του Λευκού Οίκου, Στίβεν Μίλερ.
«Ζούμε σε έναν κόσμο, στον πραγματικό κόσμο… που διέπεται από τη δύναμη, που διέπεται από τη βία, που διέπεται από την ισχύ», δήλωσε ο Μίλερ στον Τζέικ Τάπερ του CNN τον Ιανουάριο, εν μέσω της ευφορίας που επικρατούσε στον Λευκό Οίκο για τη σύλληψη του ηγέτη της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο.
Οι επιδείξεις κυριαρχίας του Τραμπ έμοιαζαν να αποδίδουν περισσότερο τους πρώτους μήνες της προεδρικής θητείας του. Μετέτρεψε το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα σε όχημα της δικής του βούλησης, το οποίο εξακολουθεί να μην είναι πρόθυμο να περιορίσει ακόμη και τις πιο ακραίες παρορμήσεις του, παρά τη βουτιά στα ποσοστά αποδοχής του προέδρου.
Η επιχείρηση των ειδικών δυνάμεων που άρπαξε τον Μαδούρο από το σπίτι του τον Ιανουάριο ήταν τεράστια επιτυχία για τον Τραμπ. Και στο πλαίσιο του «Δόγματος Donroe» περί κυριαρχίας στο δυτικό ημισφαίριο, χρησιμοποίησε επίσης την πολιτική του επιρροή για να βοηθήσει ιδεολογικά «συγγενείς» ηγέτες να κερδίσουν εκλογές στην Αργεντινή και την Ονδούρα.
Πώς το Ιράν υπονομεύει την παντοδυναμία του Τραμπ
Όμως, η τύχη του Τραμπ ίσως άρχισε να τον εγκαταλείπει στο Ιράν.
Ο πόλεμος ξεκίνησε με μια επίδειξη καταστροφής γνώριμη από άλλες αμερικανικές συγκρούσεις του 21ου αιώνα, σύντομα όμως άρχισε να αναδεικνύει το ιστορικό δίδαγμα ότι η συντριπτική υπεροχή στην αεροπορική ισχύ δεν αρκεί από μόνη της για να εξασφαλίσει αδιαμφισβήτητες νίκες ή αλλαγή ενός καθεστώτος.
Μία ερμηνεία για την απόφαση του Τραμπ να προχωρήσει στον αποκλεισμό του Στενού είναι προσπαθεί με αυτόν τον τρόπο να αποκαταστήσει την κυριαρχία του, αλλά και της Αμερικής, επί του Ιράν, ώστε να βελτιώσει τις προοπτικές μιας λύσης μέσω διαπραγματεύσεων. Η ασφυξία στα ιρανικά πετρελαϊκά έσοδα και στις εισαγωγές θα μπορούσε να οδηγήσει την οικονομία του Ιράν σε ελεύθερη πτώση. Τότε ίσως να μην έχει άλλη επιλογή από το να αποδεχθεί την ειρήνη με τους όρους του Τραμπ.
Όμως ένα από τα διδάγματα αυτού του πολέμου είναι ότι οι ηγέτες του Ιράν πιστεύουν πως βρίσκονται σε υπαρξιακή μάχη και είναι έτοιμοι να επιβάλουν ατελείωτο πόνο στον λαό τους. Ενδέχεται να ποντάρουν στο ότι ο Τραμπ δεν απολαμβάνει της ανοχής των Αμερικάνων για τις υψηλότερες τιμές πετρελαίου και βενζίνης και την άνοδο του πληθωρισμού σε μια χρονιά ενδιάμεσων εκλογών. Μπορεί να χρειαστούν μήνες για να λυγίσει το Ιράν από τον αποκλεισμό. Και ο χρόνος είναι πολυτέλεια που δεν διαθέτουν οι Ρεπουμπλικανοί υποψήφιοι για το Κογκρέσο.
Μια παρόμοια αδυναμία επιβολής αποτελεσμάτων εκτυλίσσεται και στην Ευρώπη.
Το τέλος της 16χρονης εθνικιστικής διακυβέρνησης του Όρμπαν στερεί από το κίνημα MAGA ένα ηγέτη-πρότυπο, ο οποίος προχώρησε σε καταστολή της μετανάστευσης και του Τύπου και πολιτικοποίησε τις μεγάλες επιχειρήσεις και τη Δικαιοσύνη. Η αποχώρησή του θα στερήσει από την κυβέρνηση Τραμπ έναν σύμμαχο μέσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση, την οποία ο Αμερικανός πρόεδρος περιφρονεί. Πρόκειται για πλήγμα και για τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς, που μόλις είχε ταξιδέψει στην Ουγγαρία για να παρακαλέσει τους ψηφοφόρους να στηρίξουν τον Όρμπαν.
Και το θέαμα της μαζικής συμμετοχής ψηφοφόρων που απορρίπτουν τον λαϊκισμό και τον εθνικισμό, σε μια εκλογική ήττα τόσο μεγάλη που δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, ίσως ανησυχεί τον Λευκό Οίκο.
Υπάρχουν όμως και μαθήματα για τους Δημοκρατικούς στις ΗΠΑ. Το αποτέλεσμα της Κυριακής μόνο νίκη των αριστερών προοδευτικών αξιών δεν ήταν. Ο νικητής, Πέτερ Μάγιαρ, είναι και ο ίδιος ένας ηγέτης του κεντροδεξιού χώρου, που κάποτε υπήρξε πιστός του Όρμπαν. Και αν δεν καταφέρει να σπάσει την κατάρα των Eυρωπαίων δημοκρατικών ηγετών και να διορθώσει την οικονομία της Ουγγαρίας που δοκιμάζεται και τις υπηρεσίες υγείας που υποφέρουν, ο λαϊκισμός μπορεί να παραμείνει ισχυρή δύναμη.
Σε ευρύτερο επίπεδο, η πτώση του Όρμπαν υποδηλώνει ότι η λατρεία της ηγεσίας του ισχυρού -τουλάχιστον σε μια ημι-δημοκρατική κοινωνία- δεν μπορεί να υπερνικά επ’ αόριστον ισχυρά πολιτικά ρεύματα και τη φθορά της εξουσίας.
Η πεποίθηση του Τραμπ ότι διαθέτει ανεξέλεγκτη εξουσία δεν θεμελιωνόταν ποτέ ούτε στο Σύνταγμα ούτε στην αμερικανική πολιτική παράδοση. Και η αναπόφευκτη φθορά που ενυπάρχει στις δεύτερες προεδρικές θητείες μπορεί να τον αποδυναμώσει ακόμη περισσότερο, τη στιγμή ακριβώς που το Ιράν αμφισβητεί το μεγαλείο του.
Αυτό όμως οδηγεί σε ένα ακόμη δύσκολο ερώτημα: Τι μπορεί να κάνει για να αποδείξει ότι η εξουσία του δεν φθίνει;
