Από τις 4 έως τις 11 Φεβρουαρίου 1945, ο Ιωσήφ Στάλιν, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ και ο Φραγκλίνος Ρούσβελτ συναντήθηκαν στη Γιάλτα της Κριμαίας, ενώ ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος συνεχιζόταν.
Ρεπορτάζ: Γιώργος Θεοχάρης
Το tilegrafimanews.gr παρουσιάζει όλο το χρονικό της Διάσκεψης της Γιάλτας, από το παζάρι για τα σύνορα της Πολωνίας και την κατοχή της Γερμανίας έως τη συμφωνία για τον τρόπο ψηφοφορίας στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Μέσα σε οκτώ ημέρες, οι τρεις ηγέτες πήραν αποφάσεις που έφταναν από την καρδιά της Ευρώπης μέχρι την Άπω Ανατολή.
Γιατί ο Στάλιν είχε το πάνω χέρι στην Κριμαία
Οι βασικές συναντήσεις έγιναν στο ανάκτορο Λιβαδειά, άλλοτε θερινή κατοικία των Ρώσων τσάρων. Την ώρα που οι ηγέτες έφταναν στην Κριμαία, ο Κόκκινος Στρατός είχε ήδη προελάσει μέσα από την Πολωνία και πλησίαζε το Βερολίνο. Η στρατιωτική του παρουσία έδινε στον Στάλιν τη δυνατότητα να επηρεάζει τη συγκρότηση κυβερνήσεων στις περιοχές από τις οποίες υποχωρούσαν οι Γερμανοί. Στο ζήτημα της Πολωνίας, ειδικά, οι δυτικοί Σύμμαχοι διαπραγματεύονταν με μια δύναμη που είχε ήδη στρατό στο έδαφος και στήριζε μια προσωρινή κυβέρνηση στη Βαρσοβία.
Ο Στάλιν ήθελε μια ζώνη ασφαλείας στα δυτικά σύνορα της Σοβιετικής Ένωσης, με κυβερνήσεις φιλικές προς τη Μόσχα. Ο Τσόρτσιλ πίεζε για ευρύτερη πολιτική εκπροσώπηση στην Πολωνία, της οποίας η εξόριστη κυβέρνηση είχε έδρα στο Λονδίνο. Ο Ρούσβελτ έδινε βάρος στη διατήρηση της συμμαχικής συνεργασίας για δύο εκκρεμότητες. Η Ουάσιγκτον ήθελε τη σοβιετική συμμετοχή στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας και τη συναίνεση της Μόσχας για τη δημιουργία ενός νέου διεθνούς οργανισμού ασφαλείας.
Γερμανία και Πολωνία – Οι αποφάσεις που άλλαξαν τον χάρτη
Για τη Γερμανία, οι τρεις ηγέτες συμφώνησαν ότι μετά την ήττα της θα ακολουθούσε συμμαχική κατοχή. Η Γαλλία θα αποκτούσε δική της ζώνη από εδάφη των αμερικανικών και βρετανικών ζωνών και θέση στο συμμαχικό όργανο ελέγχου. Οι Σύμμαχοι πρόκριναν τον αφοπλισμό της χώρας, τη διάλυση των ναζιστικών θεσμών και την επιβολή επανορθώσεων. Το ύψος και ο τρόπος είσπραξης των επανορθώσεων έμειναν αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Η εξέλιξη αυτή είχε ιδιαίτερη σημασία για τη Σοβιετική Ένωση, η οποία είχε υποστεί τεράστιες ανθρώπινες και υλικές απώλειες από τη γερμανική εισβολή.
Στην Πολωνία, η συμφωνία προέβλεπε ότι τα ανατολικά σύνορα θα ακολουθούσαν σε μεγάλο βαθμό τη γραμμή Κέρζον, με μικρές αποκλίσεις υπέρ της χώρας. Η Πολωνία θα έχανε εδάφη στα ανατολικά και θα επεκτεινόταν προς τον βορρά και τη δύση, με το ακριβές δυτικό σύνορο να παραμένει ανοιχτό. Στο πολιτικό σκέλος, η προσωρινή κυβέρνηση που στήριζε η Μόσχα θα διευρυνόταν με προσωπικότητες από το εσωτερικό και το εξωτερικό. Η νέα κυβέρνηση εθνικής ενότητας αναλάμβανε να οργανώσει ελεύθερες εκλογές με καθολική και μυστική ψηφοφορία.
Η εφαρμογή της συμφωνίας έδειξε τα όριά της. Οι πολωνικές εκλογές πραγματοποιήθηκαν τελικά στις 19 Ιανουαρίου 1947. Σύμφωνα με το πολωνικό Ινστιτούτο Εθνικής Μνήμης, οι κομμουνιστές παραποίησαν το αποτέλεσμα. Στην περίπτωση της Πολωνίας, η υπόσχεση της Γιάλτας για ελεύθερη ανάδειξη κυβέρνησης υποχώρησε μπροστά στον έλεγχο που ασκούσαν ήδη οι δυνάμεις με τη στήριξη της Μόσχας.
Η μυστική συμφωνία για την Ιαπωνία και η γέννηση του ΟΗΕ
Στην Κριμαία συμφωνήθηκαν και ανταλλάγματα για την είσοδο της Σοβιετικής Ένωσης στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας. Ο Στάλιν δεσμεύτηκε να πολεμήσει την Ιαπωνία μέσα σε δύο έως τρεις μήνες από τη γερμανική παράδοση. Στα ανταλλάγματα περιλαμβάνονταν η νότια Σαχαλίνη, οι Κουρίλες Νήσοι και σοβιετικά δικαιώματα στο Πορτ Άρθουρ και στη λειτουργία σιδηροδρομικών γραμμών της Μαντζουρίας. Η συμφωνία συνέδεε τη λήξη του πολέμου στην Ευρώπη με την έκβαση των επιχειρήσεων στον Ειρηνικό και με εδαφικές διεκδικήσεις στην Ασία.
Στη Γιάλτα λύθηκε και μια εκκρεμότητα που εμπόδιζε τη συγκρότηση του ΟΗΕ. Οι τρεις ηγέτες συμφώνησαν στον κανόνα ψηφοφορίας που έδωσε στα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας δικαίωμα βέτο στις ουσιαστικές αποφάσεις. Όρισαν επίσης την έναρξη της διάσκεψης του Σαν Φρανσίσκο για τις 25 Απριλίου 1945. Εκεί, αντιπρόσωποι 50 χωρών επεξεργάστηκαν τον Καταστατικό Χάρτη. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών ιδρύθηκε επίσημα στις 24 Οκτωβρίου του ίδιου έτους. Το δικαίωμα βέτο αποτύπωσε στον νέο θεσμό την ιδιαίτερη ισχύ των πέντε μόνιμων μελών.
Από τη Γιάλτα στο Πότσδαμ και στον Ψυχρό Πόλεμο
Ο Ρούσβελτ πέθανε στις 12 Απριλίου 1945 και τον διαδέχθηκε ο Χάρι Τρούμαν. Μετά τη γερμανική παράδοση, οι Σύμμαχοι συναντήθηκαν ξανά στο Πότσδαμ, από τις 17 Ιουλίου έως τις 2 Αυγούστου. Στο τραπέζι βρέθηκαν ο Τρούμαν, ο Στάλιν και ο Τσόρτσιλ, τον οποίο διαδέχθηκε κατά τη διάρκεια της διάσκεψης ο Κλέμεντ Άτλι. Η κατοχή της Γερμανίας, οι επανορθώσεις και τα πολωνικά σύνορα επανήλθαν στις συνομιλίες. Με τον πόλεμο στην Ευρώπη να έχει τελειώσει, οι διαφωνίες για την ανοικοδόμηση και την πολιτική εξουσία στην ήπειρο έγιναν πιο δύσκολο να γεφυρωθούν.
Η εικόνα μιας υπογραφής που «μοίρασε τον κόσμο» συμπυκνώνει μια διαδικασία που κράτησε χρόνια. Στη Γιάλτα ρυθμίστηκαν η κατοχή της Γερμανίας, μέρος του πολωνικού ζητήματος και η σοβιετική είσοδος στον πόλεμο κατά της Ιαπωνίας. Η μεταπολεμική διαίρεση της Ευρώπης παγιώθηκε μέσα από τη στρατιωτική παρουσία, τις συγκρούσεις για τη σύνθεση των κυβερνήσεων της Ανατολικής Ευρώπης και τη ρήξη της συμμαχίας Ουάσιγκτον–Μόσχας.
Αυτό εξηγεί γιατί ο όρος «νέα Γιάλτα» επανέρχεται πριν από τη συνάντηση Τραμπ, Πούτιν και Σι στη Σεντζέν στις 19 Νοεμβρίου. Το Κρεμλίνο απέρριψε τον παραλληλισμό, σύμφωνα με το Reuters. Ο Τραμπ, ωστόσο, δήλωσε ότι σκοπεύει να θέσει τον πόλεμο στην Ουκρανία, όπως μετέδωσε το Associated Press. Η ιστορική αναφορά αποκτά έτσι συγκεκριμένο πολιτικό περιεχόμενο. Το Κίεβο και οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα παρακολουθούν αν η συζήτηση αγγίξει τους όρους μιας μελλοντικής διαπραγμάτευσης για την ασφάλειά τους, σε μια συνάντηση στην οποία οι ίδιες δεν εκπροσωπούνται.






