Τέλος στα «ήρεμα νερά» βάζει – σύμφωνα με την εκτίμηση του Κωνσταντίνου Φίλη – η απόφαση της Τουρκίας να ανακηρύξει δύο θαλάσσια πάρκα σε Βόρειο Αιγαίο και Ανατολική Μεσόγειο, σε μια κίνηση που, όπως προειδοποιεί, μπορεί να οδηγήσει σε ραγδαία επιδείνωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων
Την ίδια στιγμή, ο καθηγητής Διεθνούς Δικαίου Άγγελος Συρίγος θέτει το κρίσιμο επόμενο ερώτημα: τι θα συμβεί εάν η Άγκυρα επιχειρήσει να περάσει από τη θέσπιση των πάρκων στην εφαρμογή τους επί του πεδίου, στέλνοντας ακτοφυλακή ή πολεμικά πλοία σε διεθνή ύδατα για να επιβάλει περιορισμούς στην αλιεία ή τη διέλευση.
Πίσω από τα δύο τουρκικά προεδρικά διατάγματα δεν βρίσκεται, σύμφωνα με τους δύο αναλυτές, απλώς μια περιβαλλοντική πρωτοβουλία, αλλά μια νέα προσπάθεια της Άγκυρας να αποτυπώσει επί του πεδίου τις διεκδικήσεις της «Γαλάζιας Πατρίδας», αμφισβητώντας το καθεστώς θαλάσσιων περιοχών που η Ελλάδα θεωρεί τμήμα της μη οριοθετημένης υφαλοκρηπίδας της. Από το Βόρειο Αιγαίο, μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης, έως την περιοχή ανατολικά της Ρόδου και γύρω από το Καστελόριζο, η τουρκική κίνηση ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην ελληνοτουρκική αντιπαράθεση για τις θαλάσσιες ζώνες.
Φίλης: Τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα βάζουν τέλος στα «ήρεμα νερά»
O διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων Κωνσταντίνος Φίλης χαρακτηρίζει την τουρκική ανακήρυξη «πολύ αρνητική εξέλιξη», η οποία, όπως εκτιμά, μπορεί να οδηγήσει σε ραγδαία επιδείνωση των ελληνοτουρκικών σχέσεων.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει τόσο στην επιλογή του χρόνου και της ημέρας έκδοσης της απόφασης όσο και στην «παντελή απροθυμία» της Άγκυρας να αναζητήσει έστω μια μίνιμουμ συνεννόηση με την ελληνική πλευρά.
Και αυτό, όπως επισημαίνει, ενώ μόλις λίγες ημέρες νωρίτερα, με αφορμή το Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τον Τουρισμό, η Τουρκία κατηγορούσε την Αθήνα για εργαλειοποίηση της προστασίας του περιβάλλοντος και καλούσε σε αποφυγή μονομερών ενεργειών σε κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες.
Ο κ. Φίλης απορρίπτει ως μη πειστική και τη δικαιολογία ότι τα τουρκικά πάρκα αποτελούν απάντηση στα ελληνικά, καθώς, όπως σημειώνει, η Ελλάδα έχει τηρήσει την πρόνοια τα πάρκα της να βρίσκονται εντός της αιγιαλίτιδας ζώνης.
Κατά την ανάλυσή του, η Άγκυρα επιχειρεί πλέον να δημιουργήσει νέα τετελεσμένα, περιφρονώντας ακόμη και μια διασταλτική ερμηνεία του Δικαίου της Θάλασσας.
Όταν ένα κράτος θεσπίζει μονομερώς θαλάσσια πάρκα, εξηγεί, αυτά δεν μπορούν να υπερβαίνουν την έκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης του. Εάν ένα πάρκο υπερβαίνει την αιγιαλίτιδα ζώνη και καταλαμβάνει διεθνή ύδατα, τότε απαιτείται συνεννόηση με το όμορο κράτος που μοιράζεται τα συγκεκριμένα ύδατα, προκειμένου να συμφωνηθούν από κοινού οι περιοχές θαλάσσιας προστασίας.
«Αυτό ασφαλώς δεν έχει συμβεί», σημειώνει ο κ. Φίλης.
Η ουσία της τουρκικής κίνησης, σύμφωνα με τον κ. Φίλη, βρίσκεται στο τι ακριβώς επιχειρεί να επιτύχει η Άγκυρα στις δύο περιοχές.
Στο Βόρειο Αιγαίο, η Τουρκία μετατρέπει διεθνή ύδατα σε θαλάσσια προστατευόμενη περιοχή και αποκτά, μέσω των δικών της αποφάσεων, ειδικές αρμοδιότητες που μπορούν να συνεπάγονται όρους για την άσκηση ελευθεριών της ανοικτής θάλασσας.
Στην πράξη, όπως εκτιμά, επιχειρεί να περιορίσει την επικοινωνία μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης, ενώ το τουρκικό πάρκο κλείνει και τον κόλπο του Ξηρού.
Η διεθνής ναυσιπλοΐα δεν επηρεάζεται άμεσα, καθώς το στόμιο των Στενών παραμένει ανοιχτό. Ωστόσο, δημιουργούνται περιορισμοί σε άλλες δραστηριότητες.
Ακόμη πιο ευαίσθητη είναι η περιοχή του Καστελόριζου.
Το τουρκικό πάρκο απομονώνει ουσιαστικά το Καστελόριζο από τον υπόλοιπο ελληνικό νησιωτικό κορμό, καταλαμβάνοντας την περιοχή ανατολικά της Ρόδου μέχρι το Καστελόριζο.
Ο κ. Φίλης επισημαίνει ότι η Τουρκία επιχειρεί ουσιαστικά να ενθυλακώσει ελληνικά νησιά εντός των δικών της θαλάσσιων πάρκων, δημιουργώντας ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο η ελευθερία δράσεων – από την αλιεία μέχρι τη θαλάσσια επιστημονική έρευνα – θα μπορούσε να υπάγεται σε αποφάσεις και διατάγματα της τουρκικής πλευράς.
Ακόμη και εάν τουρκικές πηγές διαβεβαιώνουν ότι δεν πρόκειται να επηρεαστεί η ελευθερία της ναυσιπλοΐας, ο κ. Φίλης θεωρεί ότι τέτοιες διαβεβαιώσεις δεν είναι δεσμευτικές για την Τουρκία και δεν μπορούν να καθησυχάσουν την ελληνική πλευρά.
Το κρίσιμο ερώτημα: θα επιχειρήσει η Τουρκία να το εφαρμόσει;
Από την πλευρά του, ο καθηγητής Διεθνούς Δικαίου Άγγελος Συρίγος εξηγεί ότι η τουρκική κίνηση εξελίσσεται σε 3 στάδια.
Το πρώτο ήταν η ανακοίνωση ότι η Τουρκία θα δημιουργήσει τα δύο πάρκα. Αυτό έγινε στις 2 Αυγούστου 2025, αφού στις 21 Ιουλίου του ίδιου έτους η Ελλάδα είχε ανακοινώσει τη δημιουργία δύο θαλάσσιων πάρκων στην περιοχή ανατολικά και πέριξ της Αμοργού, εντός ελληνικών χωρικών υδάτων.
Το δεύτερο στάδιο είναι αυτό που ολοκληρώθηκε τώρα: η επίσημη θέσπιση των πάρκων.
Το τρίτο, και κατά τον κ. Συρίγο το πιο κρίσιμο, είναι εάν η Τουρκία θα επιχειρήσει να εφαρμόσει την απόφαση επί του πεδίου. «Το τρίτο είναι αν θα σταλούν πλοία της ακτοφυλακής ή πολεμικά πλοία στην ανοιχτή θάλασσα να παρεμποδίσουν τι; Την αλιεία, τη διέλευση;», διερωτάται.
Εάν προχωρήσει σε κάτι τέτοιο η Τουρκία, σύμφωνα με τον ίδιο, πρόκειται για «κραυγαλέα παραβίαση του διεθνούς δικαίου».
Ο κ. Συρίγος υπενθυμίζει ότι η Ελλάδα δεν έχει κηρύξει Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη στο Αιγαίο, παρότι έχει το σχετικό δικαίωμα, εκτιμώντας ότι αυτό αποτελεί διαχρονική επιλογή προκειμένου να αποφεύγονται εντάσεις σε περιοχές όπου παραδοσιακά αλιεύουν και τουρκικά σκάφη.
Εάν, όμως, η Τουρκία επιχειρήσει να εμποδίσει την αλιεία στις συγκεκριμένες περιοχές – είτε γύρω από το Καστελόριζο είτε μεταξύ Σαμοθράκης και Λήμνου – τότε, όπως εξηγεί, θα πρόκειται για κατάφωρη παραβίαση των δικαιωμάτων που παρέχει το Διεθνές Δίκαιο στην ανοικτή θάλασσα.
«Γιατί το κάνει; Γιατί θεωρεί ότι μπορεί να το κάνει»
Ο κ. Συρίγος θέτει και τη βαθύτερη στρατηγική διάσταση.
Η Τουρκία, όπως εκτιμά, βασίζεται στην αντίληψη ότι διαθέτει στρατηγική ισχύ υπέρτερη έναντι της Ελλάδας και επομένως μπορεί να προχωρήσει σε τέτοιες κινήσεις. «Γιατί το κάνει; Γιατί θεωρεί ότι μπορεί να το κάνει», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Το ερώτημα, κατά τον ίδιο, είναι εάν θα θελήσει να εφαρμόσει την απόφαση στην πράξη.
Στο Αιγαίο θεωρεί κάτι τέτοιο δύσκολο, ενώ στην περιοχή του Καστελόριζου εκτιμά ότι είναι κάπως ευκολότερο να επιχειρηθεί παρενόχληση πλοίων που κατευθύνονται προς το νησί.
Σε κάθε περίπτωση, όπως υπογραμμίζει, η απόφαση αποκαλύπτει τις προθέσεις της Άγκυρας.
Η «Γαλάζια Πατρίδα» ως περιφερειακό παζάρι
Η τουρκική στρατηγική, ωστόσο, δεν περιορίζεται στο Αιγαίο.
Ο Κωνσταντίνος Φίλης συνδέει τα θαλάσσια πάρκα με την ευρύτερη τουρκική αντίληψη για τις θαλάσσιες ζώνες στην Ανατολική Μεσόγειο και με το επικείμενο νομοσχέδιο για τη «Γαλάζια Πατρίδα», το οποίο αναμένεται να έρθει το φθινόπωρο.
Κατά τον ίδιο, η Τουρκία προσπαθεί να αξιοποιήσει τις δικές της διεκδικήσεις ως διαπραγματευτικό εργαλείο απέναντι σε όμορα κράτη.
Το παράδειγμα της Αιγύπτου είναι χαρακτηριστικό.
Η Τουρκία, όπως εξηγεί ο κ. Φίλης, μπορεί να προσφέρει στην Αίγυπτο περισσότερη ΑΟΖ από αυτή που θα προέκυπτε από μια συμφωνία που θα βασιζόταν στις ελληνικές θέσεις, καθώς η πρόσθετη θαλάσσια έκταση που «προσφέρει» προέρχεται από περιοχές που η Άγκυρα θεωρεί ότι ανήκουν στην Ελλάδα και την Κύπρο.
Το μήνυμα προς το Κάιρο είναι, ουσιαστικά: εάν επανεξετάσεις τη συμφωνία σου με την Ελλάδα και συμφωνήσεις με την Τουρκία, μπορείς να κερδίσεις σημαντικά μεγαλύτερη θαλάσσια ζώνη.
Ανάλογη λογική, σημειώνει, υπάρχει και στην περίπτωση της Λιβύης, με το παράνομο τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Η ίδια στρατηγική επιχειρείται να εφαρμοστεί και απέναντι σε άλλες χώρες της Ανατολικής Μεσογείου, όπως η Συρία και ο Λίβανος.
«Είναι ένα παζάρι», σημειώνει ο κ. Φίλης, που βασίζεται σε μια «καινοφανή τουρκική εκδοχή και ερμηνεία του Δικαίου της Θάλασσας».
Η Άγκυρα, σύμφωνα με την ανάλυσή του, επιχειρεί να πείσει χώρες που δεν έχουν πάντοτε την ίδια προσήλωση στο Διεθνές Δίκαιο ότι μια συμφωνία μαζί της μπορεί να είναι περισσότερο επωφελής για τα δικά τους συμφέροντα από μια νόμιμη συμφωνία με την Ελλάδα ή την Κυπριακή Δημοκρατία.
Η συγκυρία με Μέση Ανατολή και Τραμπ
Το timing της τουρκικής κίνησης αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία, σύμφωνα με τον κ. Φίλη, εάν ιδωθεί υπό το πρίσμα των τελευταίων εξελίξεων στη Μέση Ανατολή.
Η Τουρκία εμφανίζεται με αυξημένη αυτοπεποίθηση, ως αποτέλεσμα των πρόσφατων περιφερειακών εξελίξεων αλλά και της λειτουργικής σχέσης μεταξύ Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και Ντόναλντ Τραμπ.
Την ίδια στιγμή, αυξάνονται οι παραβιάσεις του ελληνικού χώρου και οι υπερπτήσεις, δημιουργώντας ένα ευρύτερο περιβάλλον πίεσης.
«Σε μία κρίσιμη στροφή του διεθνούς συστήματος, όπου η διεθνής δικαιοκρατική τάξη κλονίζεται συθέμελα», εκτιμά ο κ. Φίλης, «φαίνεται πως η Τουρκία κρίνει ότι είναι τώρα η κατάλληλη στιγμή να ξεδιπλώσει πιο εμφατικά την αναθεωρητική της ατζέντα».
Και αυτό – όπως λέει – είναι ίσως το στοιχείο που προσδίδει στην απόφαση για τα θαλάσσια πάρκα μεγαλύτερη σημασία από μια απλή διμερή αντιπαράθεση.
Η Άγκυρα δεν επιχειρεί μόνο να απαντήσει σε μια ελληνική περιβαλλοντική πρωτοβουλία. Επιχειρεί, σύμφωνα με αυτή την ανάγνωση, να κανονικοποιήσει μέσω διοικητικών πράξεων τη δική της αντίληψη για το θαλάσσιο καθεστώς του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου.
Έντονη η αντίδραση της Αθήνας: «Κανένα έννομο αποτέλεσμα»
Η κίνηση της Άγκυρας προκάλεσε την έντονη αντίδραση της Αθήνας, με το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών να χαρακτηρίζει την απόφαση «μονομερή και παράνομη», επισημαίνοντας ότι τα τουρκικά θαλάσσια πάρκα «εκτείνονται και πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων».
Όπως σημειώνει, στο μέτρο που καταλαμβάνουν διεθνή ύδατα, η εγκαθίδρυσή τους είναι παράνομη, καθώς κανένα κράτος δεν μπορεί, σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας, να προχωρά μονομερώς στην εγκαθίδρυση θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών σε περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας.
Παράλληλα, η Αθήνα υπογραμμίζει ότι τα πάρκα είναι παράνομα και στον βαθμό που εκτείνονται εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας.
Ως εκ τούτου, σύμφωνα με την ελληνική θέση, η τουρκική ενέργεια «δεν παράγει κανένα απολύτως έννομο αποτέλεσμα», ούτε ως προς τα διεθνή ύδατα ούτε ως προς τα δικαιώματα της Ελλάδας στην ελληνική υφαλοκρηπίδα.
Αναλυτικά η ανακοίνωση του υπουργείου Εξωτερικών:
Με Προεδρικές Αποφάσεις της 15ης Αυγούστου που δημοσιεύθηκαν σήμερα στην τουρκική Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, η Τουρκία ανακήρυξε δύο «εθνικά θαλάσσια πάρκα» στο ΒΑ Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, τα οποία εκτείνονται και πέραν των τουρκικών χωρικών υδάτων.
Στο μέτρο που τα εν λόγω πάρκα καταλαμβάνουν διεθνή ύδατα, η εγκαθίδρυσή τους είναι παράνομη, καθώς κανένα Κράτος δεν έχει δικαίωμα, σύμφωνα με το Δίκαιο της Θάλασσας, να προβαίνει μονομερώς στην εγκαθίδρυση θαλάσσιων προστατευόμενων περιοχών σε περιοχές εκτός εθνικής δικαιοδοσίας. Περαιτέρω, τα εν λόγω θαλάσσια πάρκα είναι παράνομα και στον βαθμό που εκτείνονται εντός ελληνικής υφαλοκρηπίδας. Πρόκειται, συνεπώς, για ενέργεια, η οποία δεν παράγει κανένα απολύτως έννομο αποτέλεσμα τόσο ως προς τα διεθνή ύδατα, όσο και ως προς τα δικαιώματά μας στην ελληνική υφαλοκρηπίδα.
Η μονομερής θέσπιση από την Τουρκία «εθνικών» θαλάσσιων πάρκων και σε περιοχές εκτός δικαιοδοσίας της δεν μπορεί να δημιουργήσει τετελεσμένα, ούτε να επηρεάσει καθ’ οιονδήποτε τρόπο δικαιώματα που απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο.
Σχετικά υπενθυμίζεται ότι η χώρα μας έλαβε την πρωτοβουλία θέσπισης Εθνικών Θαλάσσιων Πάρκων στο Ιόνιο και στο Αιγαίο Πέλαγος, σε πλήρη συμμόρφωση με το Δίκαιο της Θάλασσας και αποκλειστικά εντός ελληνικών χωρικών υδάτων.
Ενέργειες που επιχειρούν να δημιουργήσουν τετελεσμένα ή να επηρεάσουν μονομερώς το καθεστώς των θαλάσσιων ζωνών στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο παραβιάζουν το Διεθνές Δίκαιο, δεν συμβάλλουν στην εμπέδωση κλίματος καλής γειτονίας και υπονομεύουν σοβαρά τις προσπάθειες διατήρησης σχέσεων αμοιβαίας κατανόησης μεταξύ των δύο χωρών.
Η Ελλάδα θα συνεχίσει να ενεργεί με συνέπεια και αποφασιστικότητα για την προστασία των κυριαρχικών δικαιωμάτων της, τη διαφύλαξη των ελευθεριών της ανοικτής θάλασσας όπως αυτές προβλέπονται στο Δίκαιο της Θάλασσας, καθώς και για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο.
Η τουρκική κίνηση παρουσιάζεται από τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης ως απάντηση στις ελληνικές πρωτοβουλίες για τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό και τη δημιουργία θαλάσσιων πάρκων.
Η Ελλάδα έχει καταθέσει από την άνοιξη του 2025 τον Θαλάσσιο Χωροταξικό Σχεδιασμό της, ο οποίος περιλαμβάνει και τη μη οριοθετημένη ΑΟΖ με εξωτερικά όρια, όπου δεν υπάρχει συμφωνία, με βάση τον νόμο 4001/2011. Παράλληλα, έχει προχωρήσει στη θέσπιση δύο θαλάσσιων πάρκων στο Ιόνιο και στις Νότιες Κυκλάδες.
Η Άγκυρα είχε αντιδράσει και στο παρελθόν, τόσο μέσω ανακοινώσεων του υπουργείου Εξωτερικών όσο και με επιστολές στον ΟΗΕ, όχι μόνο για τον ελληνικό θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό αλλά και για την οριοθέτηση των οικοπέδων νοτίως της Κρήτης που παραχωρήθηκαν στη Chevron, τα εξωτερικά όρια των οποίων στηρίζονται επίσης στον νόμο 4001/2011.
Ωστόσο, η κρίσιμη διαφορά είναι ότι τα ελληνικά πάρκα έχουν θεσπιστεί εντός ελληνικών χωρικών υδάτων
