Η διόγκωση του ελληνικού δημοσίου χρέους δεν ήταν αποτέλεσμα μιας μόνο κυβέρνησης, αλλά μια μακροχρόνια διαδικασία που ξεκίνησε από τις αρχές της δεκαετίας του ΄80 και “φούντωσε” στη συνέχεια, μέχρι να φτάσουμε στο 2009, όταν η οικονομία υπέστη “έμφραγμα”!
Σύμφωνα με τα στοιχεία των εθνικών λογαριασμών και της Ευρωπαϊκής Στατιστικής Υπηρεσίας, η ευθύνη επιμερίζεται σε τρεις διαφορετικές περιόδους και συγκεκριμένους πρωθυπουργούς.
Γράφει ο Λουκάς Γεωργιάδης
Πιο συγκεκριμένα:
1. Η περίοδος της πρώτης “εκτόξευσης” (1981–1989) είχε ως βασικό υπεύθυνο τον Ανδρέα Παπανδρέου και την πολιτική του ΠΑΣΟΚ. Το χρέος εκτινάχθηκε από το 34,5% το 1981 στο 70% του ΑΕΠ το 1989, γιατί “ο κόσμος έφαγε ψωμάκι”, αλλά από άφθονα δανεικά που υπέσκαπταν τα θεμέλια της οικονομίας και της χώρας! Εφαρμόστηκε μια πολιτική μαζικών κρατικοποιήσεων ζημιογόνων ιδιωτικών επιχειρήσεων, μεγάλης επέκτασης του δημόσιου τομέα με προσλήψεις και απότομης αύξησης των μισθών και των επιδομάτων. Αυτές οι κοινωνικές παροχές δεν χρηματοδοτούνταν από την παραγωγή της οικονομίας, αλλά απευθείας από εσωτερικό και εξωτερικό δανεισμό, δημιουργώντας μόνιμα ελλείμματα, τα οποία εκτίναξαν το δημόσιο χρέος.
2. Η περίοδος της παγίωσης άνω του 100% (1989–2004). Η περίοδος αυτή περιλαμβάνει τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη ως πρωθυπουργό και επικεφαλής της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας (1990-93), στη συνέχεια την κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ και πάλι με πρωθυπουργό Ανδρέα Παπανδρέου (τέλη 1993-αρχές 1996) και ακολούθως την κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ με πρωθυπουργό τον Κώστα Σημίτη έως τον Μάρτιο του 2004.
Επί διακυβέρνησης Κωνσταντίνου Μητσοτάκη ήταν τέτοια η… ορμή των δανείων και των ελλειμμάτων από την εποχή ΠΑΣΟΚ-Ανδρέα Παπανδρέου, που το χρέος έσπασε το φράγμα του 100% του ΑΕΠ, χωρίς να είναι δυνατή η ανακοπή του. Επί Κων/νου Μητσοτάκη, το χρέος έφτασε στο 100,3% (το 1993) λόγω της ασθενούς ανάπτυξης και της ανάγκης αναχρηματοδότησης των παλαιότερων δανείων της δεκαετίας του ’80 με πολύ υψηλά επιτόκια. Συνεπώς, η εντυπωσιακή αύξηση κατά την περίοδο διακυβέρνησης της χώρας από τη Νέα Δημοκρατία οφείλεται στη… φόρα που είχε πάρει το χρέος, λόγω του ανεξέλεγκτου δανεισμού επί ΠΑΣΟΚ και των λήξεων δανείων που “έσκασαν” επί διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας και ήταν δυσβάστακτα. Αρκεί να σημειωθεί ότι για πρώτη φορά μετά από πάρα πολλά χρόνια, η κυβέρνηση Κωνσταντίνου Μητσοτάκη πέτυχε πρωτογενές πλεόνασμα, το οποίο θα έβαζε “φρένο” στο δημόσιο χρέος, αλλά, τα πράγματα στη συνέχεια δεν εξελίχθηκαν όπως θα έπρεπε…
Η επιστροφή του Ανδρέα Παπανδρέου στη διακυβέρνηση της χώρας δεν είχε τα έντονα χαρακτηριστικά της περιόδου 1981-1989, αλλά, το ΠΑΣΟΚ δεν έκανε και τίποτα για να συμμαζέψει ουσιαστικά την κατάσταση. Η φράση του Ανδρέα Παπανδρέου “ή θα αφανίσουμε το δημόσιο χρέος ή θα μας αφανίσει”, έμεινε ένα γράμμα κενό περιεχομένου. Επί Κωνσταντίνου Σημίτη, παρά την είσοδο στην Ευρωζώνη και τους υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, η χώρα απέτυχε να μειώσει το χρέος. Το ΠΑΣΟΚ βολεύτηκε με συντηρητικές πρακτικές, χωρίς να προχωρήσει σε γενναίες μεταρρυθμίσεις, ενώ ήταν… ικανοποιημένο με το δημόσιο χρέος πέριξ του 100% του ΑΕΠ. Τα χαμηλά επιτόκια του ευρώ χρησιμοποιήθηκαν για φθηνό δανεισμό αντί για εξυγίανση, ενώ το κόστος των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 επιβάρυνε περαιτέρω τα ταμεία και φαινόταν ότι η… μετωπική με τον… τοίχο ήταν απλά θέμα χρόνου!
3. Ο εκτροχιασμός της περιόδου 2004-2009 και η διεθνής κρίση του 2008 που οδήγησε ακολούθως στη μνημονιακή κρίση. Επί διακυβέρνησης Κώστα Καραμανλή, το δημόσιο χρέος αναρριχήθηκε στο 126,7% του ΑΕΠ το 2009, οδηγώντας τη χώρα στο χείλος της χρεοκοπίας. Κατά την περίοδο αυτή καταγράφηκε πλήρης απώλεια ελέγχου των δημοσίων δαπανών, τα “δίδυμα” ελλείμματα (δημοσιονομικό και ισοζύγιο συναλλαγών) εκτινάχθηκαν, οι αμυντικές δαπάνες και το κόστος του κράτους αυξήθηκαν κατακόρυφα, ενώ το έλλειμμα του 2009 έφτασε στο ιστορικό υψηλό 15,4%. Όταν ξέσπασε η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση το 2008 μετά την κατάρρευση της αμερικανικής τράπεζας Lehman Brothers, είχε αρχίσει η αντίστροφη μέτρηση για το σοκ των μνημονίων, ο οποία φάνταζε ως αναπόφευκτο.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου δημιούργησε τη δομή του χρέους, οι κυβερνήσεις Κωνσταντίνου Μητσοτάκη και Κώστα Σημίτη απέτυχαν να τη διορθώσουν σε περιόδους διεθνούς ευφορίας, και ο Κώστας Καραμανλής απλά κατέβασε τα… ρολά στο μαγαζί! Ο Γιώργος Παπανδρέου, που ακολούθησε το 2009, παρέλαβε μια ήδη χρεοκοπημένη οικονομία και υπέγραψε την είσοδο στα μνημόνια, χάνοντας ωστόσο πολύτιμο χρόνο και αφήνοντας τη “φωτιά” να “φουντώσει” ακόμη περισσότερο. Όταν το σύμπαν “καιγόταν” αυτός έλεγε ότι “λεφτά υπάρχουν” και όλοι ξέρουμε τη συνέχεια.
Η πορεία του δημοσίου χρέους τα τελευταία 60 χρόνια (1967-2026)
Η πορεία του ελληνικού δημοσίου χρέους από το 1967 έως σήμερα αποτυπώνει την οικονομική ιστορία 6 κρίσιμων δεκαετιών για το μέλλον της χώρας, όπου τα… είδαμε όλα!
Από το χαμηλό χρέος του 1967, περάσαμε σε περιόδους δημοσιονομικού… αμόκ και τελικά στη βαθιά κρίση χρέους και την πρόσφατη σταδιακή αποκλιμάκωση. Το χρέος αποτυπώνεται παραδοσιακά ως ποσοστό του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (% ΑΕΠ), καθώς αυτό δείχνει την ικανότητα της οικονομίας να το εξυπηρετήσει. Με βάση τα επίσημα στοιχεία των Εθνικών Λογαριασμών της Τραπέζης Ελλάδος, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να δούμε την πορεία του χρέους ως ποσοστό του ΑΕΠ κάθε χρόνο από το 1967 έως και σήμερα, βάζοντας την εξέλιξη του μέσα σε ένα ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο.
Ειδικότερα, η πορεία του χρέους αποτυπώνεται στον παρακάτω πίνακα:
Έτος Χρέος (% ΑΕΠ) Ιστορικό / Πολιτικό Πλαίσιο
1967 15,2% Περίοδος Δικτατορίας: Χαμηλό εξωτερικό χρέος, εστίαση σε εγχώριο δανεισμό.
1968 16,1% Ελεγχόμενα επίπεδα ελλειμμάτων.
1969 17,2% Σταδιακή άνοδος δαπανών για δημόσια έργα.
1970 17,5% Σταθερότητα λόγω υψηλών ρυθμών ανάπτυξης.
1971 18,6% Πρώτες διεθνείς νομισματικές αναταράξεις (Bretton Woods).
1972 19,1% Διατήρηση χαμηλού χρέους.
1973 18,3% Πρώτη παγκόσμια πετρελαϊκή κρίση.
1974 20,5% Πτώση Χούντας – Μεταπολίτευση.
1975 22,3% Πρώτα ελλείμματα για τη στήριξη του δημοκρατικού κράτους.
1976 23,8% Κρατικοποιήσεις μεγάλων επιχειρήσεων.
1977 25,1% Ήπια αυξητική τάση.
1978 25,6% Σταθεροποίηση.
1979 25,3% Δεύτερη πετρελαϊκή κρίση.
1980 28,6% Η αφετηρία της μετέπειτα μεγάλης διόγκωσης.
1981 34,5% Ένταξη στην ΕΟΚ & αλλαγή κυβέρνησης (ΠΑΣΟΚ).
1982 39,4% Εφαρμογή φιλολαϊκής εισοδηματικής πολιτικής.
1983 44,6% Σημαντική αύξηση των κρατικών δαπανών.
1984 52,1% Το χρέος ξεπερνά το 50% του ΑΕΠ.
1985 59,3% Πρώτο σταθεροποιητικό πρόγραμμα Σημίτη.
1986 60,4% Επιβράδυνση της ανόδου.
1987 62,8% Συνέχιση των ελλειμμάτων.
1988 67,2% Νέος κύκλος παροχών.
1989 70,0% Πολιτική αστάθεια (αλλεπάλληλες εκλογές).
1990 74,2% Κυβέρνηση Νέας Δημοκρατίας (Κ. Μητσοτάκης).
1991 77,3% Προσπάθειες δημοσιονομικής σύγκλισης.
1992 82,5% Υπογραφή της Συνθήκης του Μάαστριχτ (όριο χρέους 60%).
1993 100,3% Το χρέος σπάει το φράγμα του 100% του ΑΕΠ.
1994 99,0% Προσπάθεια σταθεροποίησης για την ένταξη στην Ευρωζώνη.
1995 98,9% Μικρή αποκλιμάκωση λόγω υψηλότερου πληθωρισμού.
1996 101,3% Κυβέρνηση Κ. Σημίτη – Έμφαση στα κριτήρια σύγκλισης.
1997 99,4% Σταθεροποίηση γύρω από το 100%.
1998 97,4% Υποτίμηση της δραχμής και είσοδος στον Μηχανισμό Συναλλαγματικών Ισοτιμιών.
1999 98,9% Προετοιμασία για το ευρώ.
2000 101,7% Επίσημη ένταξη στην Ευρωζώνη.
2001 103,7% Κυκλοφορία του ευρώ σε φυσική μορφή (2002).
2002 101,7% Φθηνός δανεισμός με χαμηλά επιτόκια λόγω Ευρωζώνης.
2003 97,4% Ισχυροποίηση του ΑΕΠ λόγω κατασκευών.
2004 98,9% Διοργάνωση Ολυμπιακών Αγώνων – Κυβέρνηση Κ. Καραμανλή.
2005 100,0% Αναθεώρηση στοιχείων (Greek Statistics).
2006 103,6% Διατήρηση υψηλών πρωτογενών ελλειμμάτων.
2007 103,1% Παγκόσμια προοίμια χρηματοπιστωτικής κρίσης.
2008 109,4% Ξέσπασμα της παγκόσμιας κρίσης (Lehman Brothers).
2009 126,7% Δημοσιονομικός εκτροχιασμός. Το έλλειμμα αγγίζει το 15,4%.
2010 147,5% Είσοδος στο 1ο Μνημόνιο (στήριξη από ΔΝΤ / ΕΕ).
2011 172,1% 2ο Μνημόνιο – Βαθιά οικονομική ύφεση.
2012 159,6% Το ιστορικό “κούρεμα” (PSI). Μείωση χρέους κατά ~100 δισ. ευρώ.
2013 177,4% Άνοδος του ποσοστού λόγω της πρωτοφανούς συρρίκνωσης του ΑΕΠ.
2014 178,9% Πρώτα σημάδια τεχνικής σταθεροποίησης.
2015 175,9% Πολιτική διαπραγμάτευση, 3ο Μνημόνιο (Κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ).
2016 178,5% Εφαρμογή των προαπαιτούμενων του 3ου Μνημονίου.
2017 179,5% Έναρξη δημιουργίας του “ταμειακού μαξιλαριού”.
2018 186,4% Έξοδος από τα Μνημόνια – Ρύθμιση αποπληρωμής από τον ESM.
2019 180,6% Κυβέρνηση Νέας Δημοκρατίας (Κ. Μητσοτάκης).
2020 206,3% Ξέσπασμα Πανδημίας COVID-19. Εκτόξευση δαπανών στήριξης, πτώση ΑΕΠ.
2021 195,0% Έναρξη οικονομικής ανάκαμψης και επίδραση πληθωρισμού.
2022 172,6% Ταχεία αποκλιμάκωση λόγω ισχυρής ονομαστικής ανόδου του ΑΕΠ.
2023 163,9% Ανάκτηση της επενδυτικής βαθμίδας για τα ελληνικά ομόλογα.
2024 154,2% Συνέχιση της πτώσης, το χρέος υποχωρεί σε προ-COVID επίπεδα.
2025 146,1% Ιστορικό χαμηλό 15ετίας ως ποσοστό του ΑΕΠ.
2026 (Τρέχον) ~136,8% Εκτίμηση/Πρόβλεψη βάσει του τρέχοντος προϋπολογισμού και του ΟΔΔΗΧ, με την Ελλάδα να καταγράφει τη μεγαλύτερη μείωση χρέους στην ΕΕ.
Πότε θα επιστρέψουμε στο 60% του ΑΕΠ, δηλαδή στα επίπεδα του 1986
Η επιστροφή στο όριο του 60% που θέτει το Σύμφωνο Σταθερότητας και το έχουμε… χαιρετίσει από το 1986, αποτελεί τον πλέον κρίσιμο εθνικό στόχο, λαμβάνοντας υπόψιν τις μελλοντικές πιέσεις λόγω του δημογραφικού και του ασφαλιστικού στα δημόσια οικονομικά.
Με βάση τις εκθέσεις βιωσιμότητας του ελληνικού χρέους από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και την Τράπεζα της Ελλάδος το ορόσημο για τη μείωση του δημοσίου χρέους στο 60% του ΑΕΠ είναι το 2054, δηλαδή σε 28 χρόνια από σήμερα! Βασική προϋπόθεση, για να συμβεί αυτό, είναι η διατήρηση πρωτογενούς πλεονάσματος 2,0%-2,5% του ΑΕΠ σε ετήσια βάση, η οποία θα συνοδεύεται από ρυθμό ανάπτυξης 1,0%-1,5%. Μέχρι το 2032, η Ελλάδα θα απολαμβάνει πολύ χαμηλά, σταθερά επιτόκια (περίπου 1,7%) και περίοδο χάριτος για τα μνημονιακά δάνεια. Ωστόσο, μετά την προαναφερόμενη ημερομηνία μπαίνουν στην εξίσωση οι αναβαλλόμενοι τόκοι του δεύτερου μνημονίου (EFSF), ύψους περίπου 25 δισ. ευρώ, οι οποίοι θα αρχίσουν να προστίθενται στο χρέος, επιβραδύνοντας τον ρυθμό μείωσης.
Από την άλλη πλευρά, μετά το 2030, η γήρανση του πληθυσμού αναμένεται να επιβραδύνει τους ρυθμούς ανάπτυξης του ΑΕΠ, μειώνοντας την ταχύτητα με την οποία θα “σβήνει” το χρέος ως ποσοστό της οικονομίας. Φέτος, η Ελλάδα αναμένεται να πέσει στη δεύτερη θέση της λίστας των χωρών με το υψηλότερο δημόσιο χρέος, αφήνοντας την… πρωτιά για την Ιταλία. Ο οδικός χάρτης προβλέπει ότι το 2030, η Ελλάδα θα έχει δημόσιο χρέος 113%-115% του ΑΕΠ (κάτω από το 100% αν υπολογιστεί και το “μαξιλάρι” των ταμειακών διαθεσίμων), ενώ το 2033 θα υποχωρήσει κάτω από το 100% (αντίστοιχα 80% με βάση τα ταμειακά διαθέσιμα). Για να πιάσουμε το κριτήριο του Μάαστριχτ, θα χρειαστεί να… περιμένουμε 28 χρόνια, καθώς αυτό προβλέπεται να γίνει το 2054 και… βλέπουμε! Εάν όλα εξελιχθούν με βάση τα συντηρητικά σενάρια, το χρέος της Ελλάδας θα επιστρέψει στα επίπεδα που το παρέδωσε η Νέα Δημοκρατία στο ΠΑΣΟΚ το 1981, κάπου μεταξύ 2075-2080!!! Δηλαδή μιλάμε για μια θηλιά που στήθηκε επί ΠΑΣΟΚ και θα… λυθεί, αν τα κάνουμε όλα σωστά από τώρα και για τα επόμενα 50-55 χρόνια!!!
Εν ολίγοις, η επιστροφή στα επίπεδα του 1981 αποτελεί ένα σενάριο που απαιτεί μισό αιώνα απόλυτης δημοσιονομικής πειθαρχίας, χωρίς καμία ενδιάμεση εγχώρια ή διεθνή οικονομική κρίση και χωρίς να λάβουμε υπόψιν το ενδεχόμενο να εμφανιστούν στην πολιτική ζωή της χώρας κυβερνήσεις τύπου ΣΥΡΙΖΑ και λοιπών… αναίσθητων και απροσάρμοστων ως προς την πραγματικότητα της λειτουργίας των αγορών. Αν συμβεί κάτι αναπάντεχο σε ένα τόσο μεγάλο βάθος χρόνου (πάρα πολύ πιθανό…), τότε ας προσθέσουμε και μερικά ακόμη χρόνια! Πιθανολογούμε ότι το… 2121, στα 300 χρόνια της Επανάστασης του 1821, θα έχουμε καταφέρει να ελέγξουμε το δημόσιο χρέος σε επίπεδο προ ΠΑΣΟΚ της δεκαετίας του ΄80! Περαστικά μας…
