Ρωσία: Από τις ιδιωτικοποιήσεις του Γέλτσιν και την υπόθεση Yukos έως τον πόλεμο στην Ουκρανία, πώς οι Ρώσοι μεγιστάνες έχασαν την πολιτική τους ισχύ και γιατί ορισμένοι ελπίζουν να την ανακτήσουν.
Ρεπορτάζ: Παντελής Χαριτάκης
Οι Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι έχουν περιουσία που προσεγγίζει τα 700 δισ. δολάρια, αλλά πολύ μικρότερη δυνατότητα να επηρεάζουν τις αποφάσεις του Κρεμλίνου από όση είχαν τη δεκαετία του 1990. Αυτό ακριβώς θα ήθελαν να αλλάξουν ορισμένοι μετά τον Βλαντίμιρ Πούτιν, σύμφωνα με ρεπορτάζ του BBC. Οι σχετικές συζητήσεις γίνονται ιδιωτικά και μέχρι στιγμής δεν προκύπτουν ενδείξεις οργανωμένης κίνησης κατά του Ρώσου προέδρου. Το καταγράφει αναλυτικά όλο το ρεπορτάζ.
Πώς απέκτησαν εξουσία επί Γέλτσιν και πώς την έχασαν επί Πούτιν
Μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991, η κυβέρνηση του Μπόρις Γέλτσιν προχώρησε σε μαζικές ιδιωτικοποιήσεις. Καθοριστικό υπήρξε το πρόγραμμα «δάνεια έναντι μετοχών» του 1995. Ιδιωτικές τράπεζες δάνεισαν χρήματα στο κράτος με ενέχυρο μετοχές μεγάλων κρατικών επιχειρήσεων. Μέσω της διαδικασίας αυτής, μια μικρή ομάδα επιχειρηματιών απέκτησε τον έλεγχο πολύτιμων εταιρειών στο πετρέλαιο και στα μέταλλα. Η συγκέντρωση οικονομικής ισχύος έδωσε στους μεγιστάνες πρόσβαση στην πολιτική ηγεσία και δυνατότητα παρέμβασης στην επανεκλογή του Γέλτσιν το 1996.
Μετά την πρώτη εκλογή του Πούτιν στην προεδρία το 2000, οι όροι άλλαξαν. Το Κρεμλίνο περιόρισε την αυτόνομη πολιτική δράση των επιχειρηματιών. Η υπόθεση του Μιχαήλ Χοντορκόφσκι έδειξε στην υπόλοιπη οικονομική ελίτ πόσο είχε αλλάξει ο συσχετισμός δυνάμεων. Ο επικεφαλής της πετρελαϊκής Yukos συνελήφθη το 2003, καταδικάστηκε σε δίκες για οικονομικά αδικήματα που ο ίδιος αρνήθηκε και αποφυλακίστηκε έπειτα από προεδρική χάρη τον Δεκέμβριο του 2013. Για τη δεύτερη δίκη του, παραβιάσεις δικαιωμάτων διαπίστωσε το ΕΔΔΑ.
Στις 24 Φεβρουαρίου 2022, λίγες ώρες μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής πλήρους κλίμακας στην Ουκρανία, ο Πούτιν συγκέντρωσε στο Κρεμλίνο περισσότερους από τρεις δωδεκάδες επιχειρηματίες. Τους ζήτησε να συνεργαστούν με την κυβέρνηση για τη στήριξη της παραγωγής και της απασχόλησης, ενώ η Μόσχα ανέμενε τις δυτικές κυρώσεις. Τα επόμενα χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση επέβαλε, μεταξύ άλλων, δεσμεύσεις περιουσιακών στοιχείων σε πρόσωπα που ενέταξε στους καταλόγους κυρώσεων.
Η οικονομική εικόνα, ωστόσο, διαφέρει από την πολιτική. Στην παγκόσμια κατάταξη του Forbes το 2026 περιλαμβάνονται 155 Ρώσοι δισεκατομμυριούχοι, ενώ το Reuters, επικαλούμενο το Forbes Russia, ανεβάζει τη συνολική περιουσία στα 696,5 δισ. δολάρια, αυξημένη κατά 11% σε έναν χρόνο. Στην κορυφή παραμένουν πρόσωπα που συνδέονται με τη χαλυβουργία, τα μέταλλα και την ενέργεια, όπως ο Αλεξέι Μορντασόφ, ο Βλαντίμιρ Ποτάνιν και ο Βαγκίτ Αλεκπέροφ.
Τα τρία σενάρια για τη Ρωσία μετά τον Πούτιν
- Δημοκρατικό άνοιγμα. Μια νέα ηγεσία θα μπορούσε να διευρύνει τις πολιτικές ελευθερίες και να επιτρέψει ουσιαστικότερο εκλογικό ανταγωνισμό. Οι αναλυτές που επικαλείται το BBC θεωρούν αυτή την εκδοχή τη δυσκολότερη, δεδομένης της πολυετούς αποδυνάμωσης των θεσμών που θα έπρεπε να στηρίξουν μια τέτοια μετάβαση.
- Νέος ηγέτης με το ίδιο σύστημα. Το Κρεμλίνο θα μπορούσε να διατηρήσει το συγκεντρωτικό μοντέλο, με έναν διάδοχο που θα στηρίζεται στους υπάρχοντες κρατικούς μηχανισμούς. Η αναλύτρια Αλεξάνδρα Προκοπένκο εκτιμά ότι ο νέος ηγέτης θα ξεκινούσε πιθανότατα με λιγότερη προσωπική ισχύ από εκείνη που συγκέντρωσε ο Πούτιν σε διάστημα δεκαετιών.
- Μοίρασμα της ισχύος μεταξύ των ελίτ. Επιχειρηματίες, πολιτικά στελέχη και άνθρωποι των υπηρεσιών ασφαλείας θα μπορούσαν να αποκτήσουν μεγαλύτερο λόγο στις αποφάσεις. Για ορισμένους μεγιστάνες, αυτή είναι η ελκυστικότερη εκδοχή. Θα τους έδινε περιθώριο να διαπραγματεύονται απευθείας με την ηγεσία και να διεκδικούν μεγαλύτερη προβλεψιμότητα για τις επιχειρήσεις και την περιουσία τους.
Από το «αφεντικό» στον «παππού»
Η Προκοπένκο περιγράφει στο BBC μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι επιχειρηματίες αναφέρονται ιδιωτικά στον Πούτιν. Εκεί όπου παλαιότερα χρησιμοποιούσαν προσφωνήσεις όπως «αφεντικό» ή «πρώτος», σήμερα ακούγεται το «ντεντ», δηλαδή «παππούς». Η ίδια αφηγείται ότι ένας συνομιλητής της κάθισε πάνω στο κινητό του στη διάρκεια συνέντευξης, από φόβο ότι μπορεί να τον παρακολουθούσαν. Το περιστατικό δείχνει πόσο επιφυλακτικοί παραμένουν ακόμη και σε ιδιωτικές συνομιλίες.
Μια σπάνια δημόσια παρέμβαση ήρθε από τον Αντρέι Μέλνιτσενκο, ο οποίος έχτισε την περιουσία του στον άνθρακα και στα λιπάσματα. Μιλώντας στον Economist, τάχθηκε υπέρ μιας Ρωσίας πιο ανοιχτής στον κόσμο και άσκησε κριτική στη συγκέντρωση των αποφάσεων σε ένα πρόσωπο. Απέφυγε να ζητήσει την αποχώρηση του Πούτιν και σε σημεία της συνέντευξης επανέλαβε θέσεις του Κρεμλίνου για την Ουκρανία. Ο δημοσιογράφος Αρκάντι Οστρόφσκι εκτίμησε ότι η παρέμβαση ενδέχεται να αποτυπώνει προβληματισμούς και άλλων μεγάλων επιχειρηματιών για την πορεία της χώρας.
Το χρονοδιάγραμμα της διαδοχής παραμένει ανοιχτό. Τον Ιούνιο, σε ερώτηση του Reuters, ο Πούτιν υπενθύμισε ότι το ρωσικό Σύνταγμα του επιτρέπει να είναι ξανά υποψήφιος το 2030 και, εφόσον εκλεγεί, να παραμείνει στην προεδρία έως το 2036. Για όσους επιχειρηματίες συζητούν την επόμενη ημέρα, το πρακτικό ερώτημα είναι ποιος θα έχει τη δυνατότητα να επιβάλει ή να διαπραγματευτεί τους όρους της μετάβασης όταν ανοίξει η διαδοχή.





