Τα τελευταία χρόνια ακούγεται όλο και συχνότερα ότι ο νεοπαγανισμός αποτελεί μια «επιστροφή στις ελληνικές ρίζες». Η άποψη αυτή είναι ελκυστική, αλλά όταν εξεταστεί ιστορικά αποδεικνύεται πολύ πιο σύνθετη.
Του Tempus Invictus
Η αρχαία ελληνική θρησκεία έπαψε να αποτελεί ζωντανή λατρευτική παράδοση πριν από πολλούς αιώνες. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι διακόπηκε η συνέχεια του ελληνισμού. Αντίθετα, ο ελληνικός πολιτισμός συνέχισε να εξελίσσεται μέσα στη Ρωμαϊκή και κυρίως στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία που ουσιαστικά ήταν Ελληνική αυτοκρατορία με Ρωμαϊκό πολιτικο χαρακτήρα.Η ελληνική γλώσσα έγινε η γλώσσα της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η αρχαία ελληνική γραμματεία αντιγράφηκε και διασώθηκε από βυζαντινούς λογίους, ενώ η κλασική παιδεία παρέμεινε θεμέλιο της ανώτερης εκπαίδευσης.
Παράλληλα, πολλά στοιχεία της αρχαίας Ελλάδας συνέχισαν να ζουν μέσα στη λαϊκή παράδοση. Έθιμα, μύθοι, τοπωνύμια, παροιμίες και λαογραφικά στοιχεία διατηρήθηκαν, όχι πλέον ως αντικείμενα λατρείας, αλλά ως μέρος της πολιτιστικής συνέχειας του ελληνικού λαού. Ο ελληνισμός δεν ξεκίνησε από την αρχή μετά την αρχαιότητα· εξελίχθηκε.
Η εμφάνιση του σύγχρονου νεοπαγανισμού
Ο σύγχρονος νεοπαγανισμός δεν προέρχεται από μια αδιάλειπτη ελληνική παράδοση. Αναπτύχθηκε κυρίως στη Δυτική Ευρώπη και ιδιαίτερα στη Βρετανία κατά τον 20ό αιώνα. Ρεύματα όπως η Wicca, ο νεοδρυιδισμός και άλλες μορφές σύγχρονου εσωτερισμού επηρέασαν έντονα την αναβίωση των προχριστιανικών θρησκειών.
Οι ιδέες αυτές έφτασαν πολύ αργότερα και στην Ελλάδα, όπου ορισμένοι επιχείρησαν να αναβιώσουν την αρχαία ελληνική θρησκεία. Ωστόσο, η αναβίωση αυτή δεν αποτελεί συνέχεια μιας αδιάκοπης παράδοσης, αλλά μια σύγχρονη ανασύνθεση βασισμένη σε αρχαίες πηγές, νεότερες ερμηνείες και δυτικές επιρροές.
Το παράδοξο
Εδώ βρίσκεται, κατά τη γνώμη μου, το μεγάλο παράδοξο.
Την ίδια περίοδο που η ελληνική κοινωνία εγκατέλειπε σταδιακά μεγάλο μέρος της παραδοσιακής της ζωής, εμφανίστηκε ο νεοπαγανισμός ως δήθεν επιστροφή στις ρίζες.
Μάλιστα αυτό επιταχύνθηκε από την αριστερή προπαγάνδα που ήθελε να καταστρέψει εντελώς την παράδοση. Σχεδόν το είχε πετύχει. Η παράδοση φαίνονταν σαν κάτι παρακμασμενο , αδιάφορο για την νέα κοινωνία και άχρηστο.
Έτσι, αρκετοί άνθρωποι που έψαχναν να βρουν τις ρίζες τους στην ελληνική παράδοση πίστεψαν ότι την ξαναβρήκαν μέσα από ένα θρησκευτικό κίνημα που είχε διαμορφωθεί κυρίως στη σύγχρονη Δύση. Τον νέο παγανισμό. Όμως αυτός κυρίως αναπτύχθηκε στην Ελλάδα από ακροδεξιά κόμματα.
Με άλλα λόγια, χάθηκε η ζωντανή πολιτιστική συνέχεια και αντικαταστάθηκε από μια προσπάθεια ανακατασκευής του παρελθόντος.
Η διαφορά με την αρχαία ελληνική θρησκεία
Η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν ήταν ένα σύνολο συμβόλων ή προσωπικών επιλογών. Ήταν οργανικό μέρος της πόλης, της οικογένειας και της δημόσιας ζωής.
Οι τελετές που πραγματοποιούνται σήμερα από νεοπαγανιστικές ομάδες αποτελούν, στις περισσότερες περιπτώσεις, σύγχρονες ανασυνθέσεις. Δεν υπάρχει αδιάλειπτη παράδοση που να τις συνδέει άμεσα με την αρχαιότητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι όσοι συμμετέχουν δεν είναι ειλικρινείς στις πεποιθήσεις τους· σημαίνει όμως ότι ιστορικά δεν μπορούμε να μιλήσουμε για αδιάσπαστη συνέχεια της αρχαίας ελληνικής θρησκείας.
Πού βρίσκονται οι ελληνικές ρίζες;
Οι ελληνικές ρίζες δεν βρίσκονται μόνο στην αρχαιότητα. Βρίσκονται σε ολόκληρη τη διαδρομή του ελληνισμού.
Βρίσκονται στον Όμηρο και στον Πλάτωνα, αλλά και στους βυζαντινούς λογίους που αντέγραψαν τα έργα τους. Βρίσκονται στην αρχαία φιλοσοφία, αλλά και στη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας, στη λαϊκή παράδοση, στα δημοτικά τραγούδια, στα έθιμα και στη συλλογική ιστορική μνήμη.
Η μελέτη της αρχαίας Ελλάδας είναι πολύτιμη. Άλλο όμως η μελέτη της ιστορίας και άλλο η δημιουργία μιας σύγχρονης θρησκευτικής ανακατασκευής.
Και μην ξεχνάτε οι πρόγονοι μας είναι εκεί …και μας βλέπουν.
Συμπέρασμα
Ο νεοπαγανισμός είναι ένα σύγχρονο θρησκευτικό κίνημα. Μπορεί να εμπνέεται από την αρχαία Ελλάδα, αλλά δεν αποτελεί ιστορική συνέχεια της αρχαίας ελληνικής θρησκείας.
Αν πραγματικά θέλουμε να γνωρίσουμε τις ελληνικές μας ρίζες, δεν χρειάζεται να απορρίψουμε δεκαπέντε αιώνες ελληνικής ιστορίας. Χρειάζεται να γνωρίσουμε ολόκληρη την πορεία του ελληνισμού: την αρχαιότητα, τη Ρωμανία (Βυζάντιο), τη μεταβυζαντινή περίοδο και τη νεότερη Ελλάδα.
Η ταυτότητα ενός λαού δεν διατηρείται μόνο μέσα από τις θρησκείες του, αλλά κυρίως μέσα από τη γλώσσα, την παιδεία, τον πολιτισμό και τη συλλογική του μνήμη. Εκεί βρίσκεται η πραγματική συνέχεια του ελληνισμού.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Walter Burkert, Greek Religion.
Walter Burkert, Ancient Mystery Cults.
Jan N. Bremmer, Greek Religion.
Daniel Ogden (επιμ.), A Companion to Greek Religion.
Averil Cameron, The Byzantines.
Cyril Mango, Byzantium: The Empire of New Rome.
Anthony Kaldellis, Hellenism in Byzantium.
Steven Runciman, Byzantine Civilization.
