Όταν το “αδιανόητο” γίνεται πραγματικότητα
Του Θανάση Κ.
Ακούσατε φέτος, για μιαν ακόμα φορά, τα ετήσια “δοξαστικά” για την επέτειο του “Πολυτεχνείου”.
Κούφια λόγια. Ξεφτισμένα. Ανούσια πια.
Ανάξια για το γεγονός στο οποίο παραπέμπουν.
“Αντάξια” στη μηδαμινότητα όσων τα παπαγαλίζουν ακόμα…
Ίσως, όμως, έχει έλθει ώρα να πούμε κάτι πιο ζωντανό, κάτι πιο επίκαιρο.
Πιο κοντινό στις ψυχές όσων αγωνίστηκαν τότε.
Και πιο μέσα στην αγωνία όσων ζουν το σήμερα.
Γιατί 53 χρόνια μετά,
το δυστοπικό “τότε” και το, επίσης δυστοπικό “σήμερα”
έχουν περισσότερα κοινά απ’ όσα φανταζόμαστε.
Τον Νοέμβριο του 1973 ξεκίνησε ένα οκτάμηνο ανατροπών (ως τον Ιούλιο του 1974), όταν το αδιανόητο έγινε πραγματικότητα.
Και σήμερα ζούμε επίσης ένα ντόμινο ανατροπών παντού, εντός κι εκτός Ελλάδος, όπου τα “προφανή” γίνονται πλέον ανέφικτα και τα ως χθες “αδιανόητα” γίνονται, ξαφνικά, “πιθανά”. Ίσως και αναπόφευκτα.
* Νοέμβριος 1973. Πολυτεχνείο.
Μια εξέγερση που δεν ανέτρεψε τη δικτατορία. Την κλόνισε, όμως, συθέμελα. Αποκάλυψε ότι ένα καθεστώς που είχε επιβληθεί έξι χρόνια νωρίτερα, είχε χάσει πλέον την, έστω και παθητική, ανοχή της κοινωνίας. Η καταστολή του Πολυτεχνείου δεν αποκατέστησε την εξουσία της δικτατορίας. Αποκάλυψε την “απονομιμοποίησή” της. Το πείραμα μετάβασης σε ελεγχόμενες εκλογές ματαιώθηκε. Μια βδομάδα αργότερα ο Παπαδόπουλος ανατράπηκε…
Λίγους μήνες πριν κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι ο Παπαδόπουλος θα ανατρεπόταν με στρατιωτικό κίνημα.
Ούτε ότι ο Ιωαννίδης θα τον διαδεχόταν, για να οδηγήσει το καθεστώς σε ακόμη μεγαλύτερη περιπέτεια…
Ότι μέσα σε οκτώ μήνες η δικτατορία θα κατέρρεε;
Το μέχρι χθες αδιανόητο έγινε πραγματικότητα.
* Και δεν συνέβη σε ένα διεθνές περιβάλλον σταθερότητας. Αντίθετα: Ο πόλεμος του Γιομ Κιπούρ και η πρώτη πετρελαϊκή κρίση,
οι συνέπειες της Αμερικανικής αναδίπλωσης από το Βιετνάμ,
το Watergate και η βαθιά κρίση εμπιστοσύνης στην αμερικανική πολιτική ηγεσία,
η Ευρώπη αναζητούσε μεγαλύτερη αυτονομία.
Οι μεταπολεμικές βεβαιότητες άρχιζαν να κλονίζονται.
Η ελληνική δικτατορία αποσταθεροποιούνταν την ώρα που μεταβάλλονταν και οι διεθνείς ισορροπίες.
Οκτώ μήνες μετά το Πολυτεχνείο ήρθε η Κύπρος. Το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου, η τουρκική εισβολή, η εθνική καταστροφή. Και η κατάρρευση της δικτατορίας.
Το Πολυτεχνείο υπήρξε ο καταλύτης της εσωτερικής αποσταθεροποίησης.
Η κυπριακή κρίση έγινε ο καταλύτης της τελικής κατάρρευσης.
Σε ένα διεθνές περιβάλλον εντελώς αποσταθεροποιημένο πια.
Και τότε συνέβη και κάτι ακόμη. Επέστρεψε η δημοκρατία. Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής γύρισε στην Ελλάδα. Μια χώρα που είχε συνηθίσει να ζει υπό στρατιωτική δικτατορία μπήκε – ουσιαστική για πρώτη φορά – σε μακροχρόνια κοινοβουλευτική ομαλότητα.
Και αυτό ως τότε φαινόταν αδιανόητο – αλλά έγινε πραγματικότητα.
Δεν ήταν ένα απρόοπτο. Ήταν μια αλληλουχία ανατροπών. Γεγονότα που κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει μεμονωμένα, αλλά που, όταν συνδέθηκαν μεταξύ τους, άλλαξαν ολόκληρη την πορεία της χώρας.
* Φθινόπωρο 2026. Πενήντα τρία χρόνια αργότερα!
Ο κόσμος βρίσκεται ξανά σε περίοδο μεγάλης αναταραχής. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι βαθιά διχασμένες. Και η Ευρώπη το ίδιο…
Ο Τραμπισμός έχασε έδαφος στις ΗΠΑ, αλλά ο Τράμπ εξακολουθεί να κυβερνά.
Οι περισσότερες Ευρωπαϊκές ηγεσίες είναι εναντίον του Τράμπ. Αλλά στις Ευρωπαϊκές κοινωνίες ο ιδέες του Τραμπ κερδίζουν έδαφος.
Η σχέση ΗΠΑ-Ευρώπης δοκιμάζεται όσο ποτέ άλλοτε στη μεταπολεμική περίοδο.
Η Ευρώπη, πολιτικά κατακερματισμένη και στρατηγικά αμήχανη, δυσκολεύεται να διαμορφώσει ενιαία βούληση. Έχουμε και πάλι ενεργειακή κρίση – μόνο που το 1973 ο ΟΠΕΚ αναδεικνυόταν σε παντοδύναμο καρτέλ. Ενώ σήμερα υποχωρεί. Αλλά η κρίση επανέρχεται και επιτείνεται από την “βεβιασμένη πράσινη μετάβαση”.
Η πολεμικές συγκρούσεις μαίνονται – σε Ουκρανία και Μέση Ανατολή – οι ενεργειακές ανακατατάξεις και η αμφισβήτηση των μεταπολεμικών ισορροπιών δημιουργούν ξανά περιβάλλον γενικευμένης αβεβαιότητας.
Και στην Ελλάδα; Ένα πολιτικό σύστημα που εξακολουθεί να κυβερνά, αλλά δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να πείσει ότι μπορεί να εκπροσωπήσει την κοινωνία και να ανταποκριθεί στις προσδοκίες της. Μια κρίση εμπιστοσύνης που δεν εξαντλείται στην κυβερνητική φθορά. Ένα πρωτοφανές κενό πολιτικής εκπροσώπησης που δεν έχει ακόμη βρει τη νέα του έκφραση.
* Και μέσα σε όλα αυτά, η Τουρκία.
Ο τουρκικός αναθεωρητισμός που εκδηλώθηκε έμπρακτα το 1974 στην Κύπρο, σήμερα ξεδιπλώνεται απροσχημάτιστα απειλητικός. Η «Γαλάζια Πατρίδα» είναι ευθεία – και απροσχημάτιστη – διακήρυξη αναθεωρητισμού! Είναι στρατηγική αμφισβήτησης κυριαρχικών δικαιωμάτων – Ελλάδας και Κύπρου.
Το Τουρκολυβικό Μνημόνιο του 2019 υπήρξε η έμπρακτη απόπειρα να μετατραπεί αυτή η αντίληψη σε γεωπολιτικό τετελεσμένο.
Το επεισόδιο στην Κάσο το 2024 και η σημερινή περιπέτεια με το “καλώδιο” είναι έμπρακτες επιβολές τετελεσμένων.
Η Τουρκία διακήρυξε ότι στο εξής δεν θα γίνεται τίποτα στα Αιγαίο χωρίς την ενημέρωσή της και τη συναίνεσή της. Τώρα ζήτησε και πήρε “ενημέρωση” – από τη Γαλλία. Και ανακοίνωσε ότι έδωσε την “συναίνεσή” της…
Σε μια περιοχή όπου, από πλευράς Διεθνούς Δικαίου, δεν έχει δικαιοδοσία. Και σε ένα ζήτημα (πόντιση καλωδίου), στο όποιο και να είχε δικαιοδοσία, δεν χρειαζόταν η “συναίνεσή” της.
Αυτό λέγεται επιβολή τετελεσμένου!
Πού ακούστηκε μια χώρα να ζητάει “ενημέρωση” για πόντιση καλωδίου μεταξύ δύο ελληνικών νησιών και να έρχεται μια τρίτη χώρα και να της την παρέχει;
Η Τουρκία αλλάζει το status quo στο Αιγαίο και την ανατολική Μεσόγειο. Και το λέει ευθέως. Kι εμείς υποστηρίζουμε ότι δεν άλλαξε το… νομικό καθεστώς!
Αλλά αντ’ άλλων!
Δεν καταλαβαίνουμε καν τη διαφορά ανάμεσα στο status quo και το νομικό καθεστώς.
— Status quo είναι η κατάσταση πραγμάτων όπως επιβάλλεται επί τόπου και στην πράξη από συσχετισμούς ισχύος και τετελεσμένα.
— Νομικό καθεστώς είναι αυτά που προβλέπουν οι κανόνες του Διεθνούς Δικαίου και η νομολογία των διαιτητικών οργάνων (Διεθνών Δικαστηρίων κλπ.)
Αυτά τα δύο ΔΕΝ είναι το ίδιο πράγμα! Και κάποιες φορές δεν συμπίπτουν. Ιδιαίτερα όταν υπάρχει αναθεωρητικό κράτος. Το οποίο διακηρύσσει δια της ισχύος ή με την απειλή χρήσης βίας ένα νέο status quo.
Στη συνέχεια το επιβάλλει εμπράκτως και επί τόπου.
Και τέλος ζητάει να διαπραγματευθεί τη νομιμοποίησή του.
Όταν ένα αναθεωρητικό κράτος δημιουργεί τετελεσμένα, είτε κάποια στιγμή θα αναγκαστεί να τα πάρει πίσω, είτε τελικά νομιμοποιεί τα τετελεσμένα του.
Και το νέο νομικό καθεστώς θα “προσαρμοστεί” στα τετελεσμένα που επ;eβαλε το νέο status quo…
* Δείτε τι έγινε στην Κύπρο το 1974:
Η Τουρκία επέβαλε τα τετελεσμένα της, Που είναι έκτοτε – και παραμένουν ακόμα – “παράνομα”. Αλλά η Ελλάδα και η Κύπρος πιέζονται πλέον να τα “νομιμοποιήσουν”.
Στη συνέχεια η Τουρκία επιχείρησε να κάνει το ίδιο με τις “γκρίζες ζώνες” στο Αιγαίου.
Τώρα κάνει το ίδιο με το Τουρκολυβικό μνημόνιο.
Δημιουργεί τετελεσμένα, τα επιβάλλει εμπράκτως κι εμείς μιλάμε για τις… “παρανομίες” της!
Και ταυτόχρονα διακηρύσσουμε τη… “φιλία” μας με την χώρα που δημιουργεί και επιβάλλει τετελεσμένα σε βάρος μας.
Κάτι που είναι “αδιανόητο” για οποιαδήποτε άλλη χώρα, εδώ σε μας έγινε πλέον, “αυτονόητο”!
* Το 1973 είχαμε μια (προσωρινή) αποδυνάμωση της ηγετικής θέση των ΗΠΑ, μια πρώτη (μερική) “αυτονόμηση” της Ευρώπης, μια πετρελαϊκή κρίση, κι όλα αυτά συνέπεσαν τότε με μια εσωτερική αποδυνάμωση του δικτατορικού καθεστώτος στην Ελλάδα, και ακολούθησε μια πρώτη έμπρακτη εκδήλωση του Τουρκικού αναθεωρητισμού στην Κύπρο.
Το αποτέλεσμα αυτής των “σύμπτωσης” πολλαπλών αναταράξεων εισπράχθηκε στην Ελλάδα ως μεγάλη καθεστωτική αλλαγή – Μεταπολίτευση – αδιανόητη ως λιγο πριν.
Αξίζει να θυμόμαστε και να υπενθυμίζουμε συνεχώς, ότι αυτό που σήμερα θεωρούμε “δεδομένο”, πριν το 1973 θεωρούνταν αδιανόητο.
Σήμερα έχουμε μια σοβαρότατη πόλωση μέσα στις ΗΠΑ, έναν επίσης σοβαρό κατακερματισμό στην Ευρώπη, μια χωρίς προηγούμενο ρηγμάτωση στις ατλαντικές σχέσεις ΗΠΑ-Ευρώπης, μια πλήρη αυτονόμηση της Ευρώπης σε συνθήκες αμυντικής υστέρησης, οικονομικής στασιμότητας, και ενεργειακής ασφυξίας.
Ταυτόχρονα έχουμε και ενεργειακή κρίση άλλου τύπου, ίσως σοβαρότερη. Και έξαρση του τουρκικού αναθεωρητισμού.
Με ταυτόχρονη εμφάνιση πρωτοφανούς κρίσης εκπροσώπησης και πολιτικού κενού μέσα στην Ελλάδα.
Η πολιτική ελίτ της οποίας δεν μπορεί να κατανοήσει ούτε τη διαφορά ανάμεσα στο status quo και το Διεθνές Δίκαιο, ούτε τη σημασία εγχώριων ενεργειακών πόρων, ούτε την ανάγκη ενεργειακής και επισιτιστικής αυτάρκειας, ούτε την μείωση των έμμεσων φόρων για την επιβίωση νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Δεν μπορεί να καταλάβει τίποτα!
Δεν ξέρουμε ακριβώς τι θα συμβεί στο εξής…
Ξέρουμε όμως ότι οι εξελίξεις από δω και μπρος ΔΕΝ θα είναι “γραμμικές”, ούτε προβλέψιμες.
Όταν καταρρέει ένα σύστημα δεν μπορεί πια να παράγει “προβλέψιμες” εξελίξεις,
Σε συνθήκες πολλαπλής συστημικής αστάθειας – εντός κι εκτός – μικρά πράγματα μπορούν να φέρουν τεράστιες ανατροπές.
Το μέχρι σήμερα “αδιανόητο” μπαίνει ξανά στην ημερήσια διάταξη.
Πράγματι, δεν ξέρουμε τι θα γίνει στους επόμενους μήνες.
Ξέρουμε όμως ότι τίποτα δεν κινείται πια ως γραμμική προέκταση του χθες.
Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται.
Αλλά η Ιστορία προϊδεάζει για το τι μπορεί να συμβεί. Και διδάσκει.
Όποιον θέλει να διδαχθεί.
ΥΓ. Στα μυαλά όσων κατέβηκαν στο Πολυτεχνείο το 1973 κυριαρχούσε το όραμα για το ανέφικτο. Δεν μπορούσαν ίσως να το προσδιορίσουν. Αλλά αν αξίζει να αναστοχαστούμε σήμερα τον τότε αγώνα τους, να θυμόμαστε ότι σε κρίσιμες καμπές της Ιστορίας το αδιανόητο γίνεται αναπόφευκτο.
Ίσως ζούμε σήμερα ξανά, σε τέτοιες κρίσιμες καμπές.




