Των Ευρωπαίων περίγελα και των αρχαίων παλιάτσοι…
Του Θανάση Κ.
Υπάρχουν ποιήματα που γράφονται κάποτε κι ύστερα ξεχνιούνται…
Αλλά υπάρχουν και ποιήματα που γράφονται σε μια εποχή
και περιμένουν τις επόμενες για να αποκαλυφθούν…
Ένα τέτοιο είναι το «Γύριζε» του Κωστή Παλαμά.
Σύντομο όσο και σπαρακτικό:
Γύριζε, μη σταθείς ποτέ, ρίξε μας πέτρα μαύρη,
ο ψεύτης είδωλο είναι εδώ, το προσκυνά η πλεμπάγια,
η Αλήθεια τόπο να σταθεί μια σπιθαμή δε θα βρει.
Αλάργα. Νέκρα της ψυχής της χώρας τα μουράγια.
Η Πολιτεία λωλάθηκε, κι απόπαιδα τα κάνει
το Νου, το Λόγο, την Καρδιά, τον Ψάλτη, τον Προφήτη·
κάθε σπαθί, κάθε φτερό, κάθε χλωρό στεφάνι,
στη λάσπη. Στάβλος ο ναός, μπουντρούμι και το σπίτι.
Από θαμπούς δερβίσηδες και στέρφους μανταρίνους
κι από τους χαλκοπράσινους η Πολιτεία πατιέται.
Χαρά στους χασομέρηδες! Χαρά στους αρλεκίνους!
Σκλάβος ξανάσκυψε ο Ρωμιός και δασκαλοκρατιέται.
Δεν έχεις, Όλυμπε, θεούς, μηδέ λεβέντες η Όσσα,
ραγιάδες έχεις, μάνα γη, σκυφτούς για το χαράτσι,
κούφιοι και οκνοί καταφρονούν τη θεία τραχιά σου γλώσσα,
των Ευρωπαίων περίγελα και των αρχαίων παλιάτσοι.
Και δημοκόποι Κλέωνες και λογοκόποι Ζωίλοι,
και Μαμωνάδες βάρβαροι και χαύνοι λεβαντίνοι,
λύκοι, κοπάδια, οι πιστικοί και ψωριασμένοι οι σκύλοι,
και οι χαροκόποι αδιάντροποι, και πόρνη η Ρωμιοσύνη!
Γραμμένο το 1908, σε μια Ελλάδα πληγωμένη από την ήττα του 1897,
από την πολιτική καχεξία μιας χώρας
που είχε χάσει τον προσανατολισμό της,
την προοπτική της, το “νόημά” της…
Δεν είναι απλώς “πολιτική διαμαρτυρία”.
Είναι κάτι βαθύτερο.
Η κραυγή ενός ανθρώπου που βλέπει έναν λαό να χάνει τον εαυτό του.
«Γύριζε, μη σταθείς ποτέ, ρίξε μας πέτρα μαύρη…»
Από την πρώτη λέξη φαίνεται όλη η τραγωδία.
Δεν λέει «φύγε»…
Λέει «Γύριζε»!
Πήγαινε όπου θες. Μακριά από δω.
“Ρίξε μας πέτρα μαύρη”…
Μιλά σε κάποιον που έχει ήδη φύγει. Σε μια Ελλάδα που κάποτε υπήρξε,
σε ένα ιδανικό που χάθηκε,
σε μια πνευματική δύναμη που στέρεψε πια
αι δεν βρίσκει θέση μέσα στην ίδια της τη χώρα.
Και ο Παλαμάς δεν κάνει εύκολη κριτική.
Δεν λέει απλώς ότι «οι άλλοι φταίνε».
Η ματιά του είναι σχεδόν αρχαία τραγική.
Δεν θρηνεί μόνο την “κακή πολιτική”.
Θρηνεί την απώλεια της Ψυχής.
Γιατί η Ψυχή ενός λαού είναι το πραγματικό του μέτρο.
Και ο Παλαμάς νιώθει ότι αυτό ακριβώς κινδυνεύει να χαθεί.
Το ποίημα δεν είναι μια επίθεση μόνο στους “κυβερνώντες” της εποχής.
Είναι μια συνολική ακτινογραφία της Παρακμής που βίωνε τότε η χώρα!
Όταν γράφει:
«Και δημοκόποι Κλέωνες και λογοκόποι Ζωίλοι,
και Μαμωνάδες βάρβαροι…»
δεν μιλά μόνο για πολιτικούς.
— Ο Κλέων, ο γνωστός Αθηναίος πολιτικός του 5ου αιώνα π.Χ., είχε μείνει στη μνήμη ως σύμβολο του δημαγωγού: εκείνου που ανεβαίνει χαϊδεύοντας τα πάθη του πλήθους.
— Ο Ζωίλος, αρχαίος κριτικός του Ομήρου, έγινε σύμβολο του μικρόψυχου διανοούμενου: του ανθρώπου που δεν δημιουργεί, αλλά υπονομεύει – απαξιώνοντας και αποδομώντας όλους τους άλλους.
— Και οι «Μαμωνάδες» είναι ξιπασμένοι νεόπλουτοι,
οι άνθρωποι που έχουν κάνει το χρήμα υπέρτατη αξία.
Ο Μαμωνάς, από την ευαγγελική παράδοση, είναι το σύμβολο του πλούτου όταν αντικαθιστά και εξοβελίζει κάθε άλλη ηθική ή πνευματική αρχή.
Ο Παλαμάς λοιπόν δεν καταγγέλλει μόνο την πολιτική εξουσία.
Καταγγέλλει τους “διανοούμενους” που μικραίνουν τον Πολιτισμό
για να “χωρέσουν” οι ίδιοι,
και τους “ισχυρούς” που αντικαθιστούν την αξία με το συμφέρον.
Ακόμη και η εικόνα των «χαλκοπράσινων» είναι βαθιά συμβολική.
Μιλά για ανθρώπους που μοιάζουν εξωτερικά λαμπεροί, που φορούν το κύρος και την εμφάνιση της αξίας, αλλά μέσα τους δεν έχουν τίποτα.
Έχουν τη “λάμψη” του στιλβωμένου χαλκού,
αλλά δεν έχουν το βάρος του χρυσού…
* Κι όταν γράφει:
«Σκλάβος ξανάσκυψε ο Ρωμιός και δασκαλοκρατιέται»
δεν χτυπά την Παιδεία.
Χτυπά τη δοκισισοφία! Τη στείρα επίδειξη γνώσεων…
Χωρίς ταυτότητα και χωρίς κρίση
Μια κοινωνία όπου ο τύπος, το “χαρτί”, και ο σχολαστικισμός έχουν αντικαταστήσει τη δημιουργία, την ευθύνη και τη σκέψη.
Δεν είναι εναντίον της γνώσης.
Είναι εναντίον μιας γνώσης χωρίς Ψυχή.
* Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση του Παλαμά.
Για τους «αρχαιολάτρες» της εποχής του δεν ήταν ο δικός τους ποιητής.
— Ήταν δημοτικιστής. Πίστευε ότι η ζωντανή γλώσσα του λαού δεν είναι έκπτωση αλλά δύναμη Πολιτισμού.
— Αλλά ούτε οι λεγόμενοι «προοδευτικοί» της εποχής τον ένιωθαν δικό τους.
Γιατί ο Παλαμάς δεν υπηρετούσε μόδες.
Τον συγκλόνιζε η Ελλάδα.
Ήταν σκληρός απέναντι στους (διε)φθαρμένους διανοούμενους
μιας χώρας που, όπως έγραφε, «δασκαλοκρατιέται».
Κι ήταν ανελέητος! Προς όλους…
Και προς τον απλό κόσμο, γιατί δεν λαϊκιζε, δεν κολάκευε – στηλίτευε…”… ραγιάδες έχεις, μάνα γη, σκυφτούς για το χαράτσι,
κούφιοι και οκνοί καταφρονούν τη θεία τραχιά σου γλώσσα,
των Ευρωπαίων περίγελα και των αρχαίων παλιάτσοι.”
Δεν χαρίζεται σε κανένα…
“και Μαμωνάδες βάρβαροι και χαύνοι λεβαντίνοι,
λύκοι, κοπάδια, οι πιστικοί και ψωριασμένοι οι σκύλοι,
και οι χαροκόποι αδιάντροποι, και πόρνη η Ρωμιοσύνη!”
Όντως δεν χαρίζεται σε κανένα.
Και θα μπορούσε να είχε γραφτεί για το σήμερα.
Γιατί ίδια αποφορά Παρακμής ζούμε…
Κι έχουμε σήμερα πληρωμένους κονδυλοφόρους του Τύπου
και “ψωριασμένους σκύλους” του διαδικτύου,
να θυμίζουν ότι πράγματι, η ίδια Παρακμή έχει επιστρέψει…
* Παρ’ όλα που ο Παλαμάς ήταν ανελέητος προς όλους,
τελικά σημάδεψε ανεξίτηλα και την Ψυχή του λαού
και τη σκέψη της Διανόησης…
Ο άνθρωπος αυτός, που για την Ελλάδα του 20ού αιώνα ήταν η “φωνή” της, δεν πήρε ποτέ το Νόμπελ Λογοτεχνίας.
Προτάθηκε πολλές φορές — δεκατέσσερις φορές κατά την παράδοση — και ανάμεσα σε εκείνους που τον υποστήριξαν δεν ήταν μόνο Έλληνες, αλλά και ξένοι λόγιοι και ακαδημαϊκοί ακόμα και ξένοι Νομπελίστες.
Η διεθνής αναγνώριση όμως δεν ήρθε. Όπως δεν πήραν Νομπελ Λογοτεχνίας τότε κι άλλες μεγάλες μορφές: ο Χένρικ Ιψεν, ο Τζέημς Τζόυς, ο Χόρχε Λουι Μπόρχες.
Αλλά η Ιστορία έχει έναν περίεργο τρόπο να απονέμει τα δικά της “βραβεία”:
Το 1943, μέσα στην Κατοχή, όταν πέθανε ο Παλαμάς, η κηδεία του έγινε μια από τις μεγαλύτερες δημόσιες εκδηλώσεις Αντίστασης.
Ο λαός της Αθήνας βγήκε στους δρόμους.
Ηταν 28 Φεβρουαρίου.
Και ο Άγγελος Σικελιανός αποχαιρέτησε τον ποιητή με τις περίφημες στροφές:
«Ηχήστε οι σάλπιγγες!
Καμπάνες βροντερές,
δονήστε σύγκορμη τη χώρα πέρα ως πέρα…»
— Ηταν η πρώτη ως εκείνη τη στιγμή μαζική εκδήλωση αντίστασης μέσα στην Γερμανοκρατούμενη Αθήνα.
— Η επόμενη έγινε πέντε μέρες αργότερα, στις 5 Μαρτίου 1943, ενάντια στην Πολιτική Επιστράτευση που σχεδίαζαν τότε οι Ναζιστικές αρχές. Με δεκάδες νεκρούς.
— Και λίγους μήνες αργότερα στις 22 Ιουλίου 1943 έγινε και το επόμενο μεγάλο – και αιματηρό – συλλαλητήριο κατά των προσάρτησης της Μακεδονίας από το φασιστικό καθεστώς της Βουλγαρίας (συμμάχου τότε των Ναζί).
Η κηδεία του Κωστή Παλαμά έγινε σπίθα Αντίστασης μέσα στην Αθήνα που στέναζε τότε υπό τον μπότα των Ναζί.
Κι ύστερα ακολούθησε αληθινή “πυρκαγιά”…
* Ο θάνατος του Παλαμά έγινε κραυγή Ελευθερίας.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία:
Ένας ποιητής που έγραψε για μια Ελλάδα χωρίς Ψυχή,
έγινε στην πιο σκοτεινή στιγμή της ιστορίας της η φωνή της Ψυχής της!
Σήμερα ο Παλαμάς δεν έχει εξαφανιστεί εντελώς από την Εκπαίδευση.
Αλλά δεν βρίσκεται πια στη θέση που κάποτε κατείχε.
Είναι στο περιθώριο. Τον έβαλαν στο περιθώριο…
Και αυτό είναι ένα ακόμα παράδοξο:
Ο ποιητής που έγινε σύμβολο Αντίστασης όταν η Ελλάδα δεν είχε ελευθερία, δυσκολεύεται να βρει θέση στην… Ελλάδα της “Δημοκρατίας”.
Ίσως γιατί ο Παλαμάς
έβαζε άβολα ερωτήματα και δεν προσέφερε εύκολες απαντήσεις.
Δεν μας λέει ότι είμαστε μεγάλοι επειδή έχουμε μεγάλη ιστορία.
Μας θυμίζει ότι η ιστορία είναι ζώσα Ευθύνη!
Ότι ένας λαός μπορεί να χάσει τον εαυτό του,
όχι μόνο όταν χάσει τα εδάφη του ή την ανεξαρτησία του,
αλλά όταν χάσει την ίδια την Ψυχή του!
Την πνευματική του υπόσταση και την Ταυτότητά του…
Και γι’ αυτό το «Γύριζε» θα μπορούσε να έχει γραφτεί και σήμερα.
Γιατί και σήμερα υπάρχουν “δημοκόποι Κλέονες”…
Και σήμερα αφθονούν “λογοκόποι Ζωίλοι”.
Και σήμερα ακκίζονται ξεδιάντροπα
“Μαμωνάδες” βάρβαροι και χαύνοι λεβαντίνοι …”
Όμως…
Όμως, όχι! Η Ελλάδα δεν είναι σήμερα “καταδικασμένη”.
Όπως δεν ήταν το 1908, όταν γράφτηκε το “Γύριζε” του Κωστή Παλαμά…
Μόλις έναν χρόνο μετά ήρθε το 1909.
Η Επανάσταση του 1909!
Που δεν ήταν ακριβώς “επανάσταση”,
μια ειρηνική πορεία μερικών εκατοντάδων ανθρώπων ήταν
από το Γουδί ως το κέντρο της Αθήνας (τέσσερα χιλιόμετρα περίπου).΄
Που όμως οδήγησε σε αληθινή Αναγέννηση.
Η χώρα δεν έμεινε ακίνητη τότε. Ξαναγεννήθηκε!
Σηκώθηκε από το τέλμα της.
Βγήκε από τον χρόνια Παρακμή της.
Δεν είναι “νομοτελειακό” να συμβεί ξανά.
Μην εφησυχάζουμε…
Όμως έγινε μια φορά.
Μπορεί να ξανασυμβεί!
Εξαρτάται από μας…
Κι από τον σπόρο που έσπειρε στις ψυχές μας ο ΚωστήςΠαλαμάς.
Με το “Γύριζε”…
ΥΓ. Πριν λίγες εβδομάδες ο Αντώνης Σαμαράς επικαλέστηκε αυτό το ποίημα. Από το Ηράκλειο όπου μίλησε…
Με αυτήν ακριβώς την υπόμνηση: Ότι τότε ήταν ένα σπάραγμα απελπισίας. Ένα χρόνο πριν ξαναγεννηθεί η Ελπίδα για την Ελλάδα.
Και μόνο που θυμάται τον Κωστή Παλαμά,
και μόνο που εμπνέεται από αυτό το ποίημα.
και μόνο που καταγγέλλει την παρακμή,
αλλά δεν υποκύπτει στην Απελπισία
και μόνο που μιλάει για Ελπίδα,
τον κάνει “επικίνδυνο”.
Και – δικαίως – προκαλεί πανικό.
Σε δημοκόπους Κλέωνες,
σε λογοκλόπους Ζωίλους,
σε Μαμωνάδες βάρβαρους και χαύνους λεβαντίνους…
Τουλάχιστον, όσο υπάρχον Έλληνες που δεν θέλουν να είναι
“των Ευρωπαίων περίγελα και των αρχαίων παλιάτσοι”!
