Οι επιπτώσεις του Πολέμου του Κόλπου και το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ πρόκειται να έχουν μακροχρόνιες συνέπειες στην παγκόσμια οικονομία.
Του ΝΙΚΗΤΑ ΣΙΜΟΥ
Η κρίση αυτή αναδεικνύει τη διαρθρωτική εξάρτηση των συστημάτων παραγωγής από ενεργοβόρες αλυσίδες εφοδιασμού, οι οποίες συγκεντρώνονται σε γεωπολιτικά ευάλωτες περιοχές. Πολλές χώρες ήδη περιορίζουν την ενέργεια και διερευνούν τρόπους μετριασμού σε διάφορους τομείς.
Ωστόσο, αυτές οι επιπτώσεις είναι ιδιαίτερα εμφανείς στα παγκόσμια συστήματα τροφίμων. Στο μέτωπο των τροφίμων, το κεντρικό ζήτημα είναι η προμήθεια λιπασμάτων, που επιδεινώνεται από την αύξηση του κόστους ενέργειας και μεταφοράς.
Η τρέχουσα κρίση
Η παραγωγή λιπασμάτων είναι ενεργοβόρα, με την ενέργεια να αντιπροσωπεύει έως και το 70% του κόστους παραγωγής. Το World Food Program (3/2026) εκτιμά ότι περίπου 45 εκατ. άνθρωποι θα μπορούσαν να βρεθούν σε σοβαρή επισιτιστική ανασφάλεια, εάν η σύγκρουση στο Ιράν δεν τελειώσει μέχρι το καλοκαίρι και εάν η τιμή του πετρελαίου παραμείνει πάνω από τα $100 το βαρέλι. Για τους καταναλωτές σε όλο τον κόσμο, το κόστος αυτών των διαταραχών δεν θα παραμείνει ανεκτό για πολύ.
Το 2024, έως και το 30% του παγκόσμιου εμπορίου λιπασμάτων διήλθε μέσω των Στενών του Ορμούζ, από τον Περσικό Κόλπο προς εξαγωγικές αγορές σε όλο τον κόσμο. Από το Στενό διερχόταν επίσης περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), βασικής πρώτης ύλης για λιπάσματα, και το 27% του πετρελαίου που διακινείται παγκοσμίως.
Στον τρέχοντα χρόνο, με το Ιράν να περιορίζει την κυκλοφορία σε αυτόν τον στρατηγικό θαλάσσιο διάδρομο ως απάντηση στις επιθέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, οι τιμές στις αγορές ενέργειας και λιπασμάτων έχουν αυξηθεί απότομα. Ταυτόχρονα, επιθέσεις και από τις δύο πλευρές κατέστρεψαν εγκαταστάσεις παραγωγής και κόμβους εξαγωγής στο Κατάρ και το Ιράν, περιορίζοντας περαιτέρω την προσφορά.
Τα τελευταία τρία χρόνια, οι χώρες του Κόλπου ήταν οι κορυφαίοι περιφερειακοί εξαγωγείς ουρίας και αμμωνίας στον κόσμο (και τα δύο αζωτούχα λιπάσματα) και οι δεύτεροι μεγαλύτεροι εξαγωγείς φωσφορικού διαμμωνίου (DAP) και φωσφορικού μονοαμμωνίου (MAP). Η ουρία και η αμμωνία παρέχουν άζωτο, το πιο σημαντικό θρεπτικό συστατικό για την απόδοση καλλιεργειών όπως το σιτάρι, το ρύζι και το καλαμπόκι. Χωρίς επαρκή παροχή αζώτου, οι αποδόσεις των καλλιεργειών μειώνονται δραματικά. Το DAP και το MAP παρέχουν φώσφορο, ο οποίος είναι απαραίτητος για την ανάπτυξη των ριζών και την ανάπτυξη των φυτών. Σε αντίθεση με το άζωτο, ο φώσφορος προέρχεται από ορυκτούς πόρους, γεγονός που καθιστά την προσφορά του περισσότερο συγκεντρωμένη γεωγραφικά.
Ο αντίκτυπος του κλεισίματος του Ορμούζ στην παραγωγή και τις τιμές
Βραχυπρόθεσμα, τα αζωτούχα λιπάσματα, όπως η αμμωνία και η ουρία είναι τα πλέον κρίσιμα. Η ουρία από μόνη της αντιπροσωπεύει περισσότερο από το 50% της παγκόσμιας χρήσης αζωτούχων λιπασμάτων, υποστηρίζοντας καλλιέργειες όπως το καλαμπόκι, το σιτάρι, το ρύζι και πολλές ποικιλίες φρούτων και λαχανικών.
Το αυξανόμενο κόστος των καυσίμων και των λιπασμάτων επηρεάζει ήδη τη γεωργία, ιδιαίτερα σε οικονομίες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές από παραγωγούς του Κόλπου.
Μια παρατεταμένη αύξηση των τιμών των λιπασμάτων, ιδίως των αζωτούχων, θα μείωνε τις αποδόσεις των καλλιεργειών που εξαρτώνται από αυτά, με κίνδυνο απότομων αυξήσεων στις τιμές των τροφίμων.
Δεν θα πρέπει να διαφεύγει, ότι το υψηλότερο ενεργειακό κόστος αυξάνει επίσης τα έξοδα άρδευσης, μηχανοποίησης και μεταφοράς, καθιστώντας τα λιπάσματα λιγότερο προσιτά. Η μείωση της χρήσης τους θα μπορούσε να μειώσει τις αποδόσεις ασύμμετρα, επιτείνοντας την πίεση στα ήδη εύθραυστα συστήματα τροφίμων.
Για τις αναπτυσσόμενες οικονομίες, αυτές οι επιπτώσεις προστίθενται στους ήδη υπάρχοντες διαρθρωτικούς περιορισμούς. Πολλές από αυτές αντιμετωπίζουν υψηλά επίπεδα χρέους, περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια και αυξανόμενο κόστος δανεισμού. Στο πλαίσιο αυτό, η αύξηση των τιμών της ενέργειας, των λιπασμάτων και των μεταφορών ασκεί πρόσθετη πίεση στα δημόσια οικονομικά και στους προϋπολογισμούς των νοικοκυριών.
Οι αφρικανικές χώρες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες στις αυξήσεις των τιμών των λιπασμάτων. Αν και η ικανότητα παραγωγής λιπασμάτων στην ήπειρο έχει αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, τα περισσότερα από τα νέα εργοστάσια προορίζονται για εξαγωγικές αγορές. Ως αποτέλεσμα, πολλές αφρικανικές χώρες εξακολουθούν να εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές, εκθέτοντάς τες έτσι στους κραδασμούς των διεθνών αγορών και την αστάθεια των τιμών.
Για παράδειγμα, η Αιθιοπία, που βρίσκεται επί του παρόντος στο μέσο της περιόδου φύτευσης, δείχνει πόσο γρήγορα οι παγκόσμιοι κραδασμοί μεταφράζονται σε τοπικές επιπτώσεις. Η χώρα εισάγει περίπου το 90% του πετρελαίου της μέσω των Στενών του Ορμούζ, καθώς και τα περισσότερα λιπάσματα. Οι τιμές των λιπασμάτων έχουν αυξηθεί περισσότερο από 70%, ενώ οι ελλείψεις καυσίμων διαταράσσουν τις μεταφορές, αφήνοντας τα προϊόντα εγκλωβισμένα στις αποθήκες. Ως αποτέλεσμα, τα ποσοστά επιδείνωσης εκτιμάται ότι έχουν αυξηθεί κατά 15-20%.
Στην Ασία, η παραγωγή ρυζιού προσφέρει ένα άλλο σημαντικό παράδειγμα. Ο τομέας εισέρχεται σε μια κρίσιμη φάση φύτευσης καθώς οι τιμές των λιπασμάτων αυξάνονται και η διαθεσιμότητα συρρικνώνεται.
Μια έλλειψη τους επόμενους μήνες θα μπορούσε να μειώσει την παγκόσμια παραγωγή και διαθεσιμότητα ρυζιού. Σύμφωνα με το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών για το Ρύζι, οι παρατεταμένες διαταραχές στα Στενά του Ορμούζ θα μπορούσαν να μετατοπίσουν τους κύριους κινδύνους, από τις υλικοτεχνικές δυσκολίες στη διαθεσιμότητα ενέργειας και λιπασμάτων, ειδικά βραχυπρόθεσμα αλλά και μεσοπρόθεσμα.
Προσπάθειες απόκρισης
Οι αγρότες σε όλο τον κόσμο προσπαθούν να προσαρμοσθούν. Πολλοί στρέφονται σε καλλιέργειες μικρότερης έντασης λιπασμάτων. Πχ στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι αγρότες σχεδιάζουν να μειώσουν τη φύτευση καλαμποκιού υπέρ της σόγιας, ενώ στην Αυστραλία αναμένεται προτίμηση για το κριθάρι έναντι των περισσότερο απαιτητικών σε άζωτο καλλιεργειών, όπως το σιτάρι και η ελαιοκράμβη.
Ορισμένες χώρες έχουν αρχίσει να λαμβάνουν πρόνοια. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η εγχώρια παραγωγή καλύπτει περίπου το 65% της εγχώριας ζήτησης λιπασμάτων, η κυβέρνηση Τραμπ εισήγαγε αναστολή 60 ημερών του νόμου για τη μεταφορά λιπασμάτων, παρέσχε υποστήριξη για θαλάσσια ασφάλιση και ήρε τις κυρώσεις σε τρεις Λευκορώσους παραγωγούς ποτάσας, ένα παράγωγο καλίου, που χρησιμοποιείται ως λίπασμα. Στην Ευρώπη, οι αυξανόμενες τιμές του φυσικού αερίου ώθησαν τους παραγωγούς λιπασμάτων να ζητήσουν δημόσια στήριξη για να διατηρήσουν την εγχώρια παραγωγή.
Η Κίνα, από την άλλη πλευρά, βρίσκεται σε σχετικά ευνοϊκή θέση λόγω της εξάρτησής της από τον άνθρακα για την παραγωγή ουρίας, η οποία αντιπροσωπεύει περίπου το 70-80% της συνολικής εγχώριας παραγωγής. Ωστόσο, μπορεί να περιορίσει τις εξαγωγές μετά την εαρινή περίοδο φύτευσης για να αποφευχθούν οι αυξήσεις των εγχώριων τιμών. Το Πεκίνο συνήθως εξετάζει τη δυνατότητα εξαγωγής, μόνο αφού επαληθεύσει την ύπαρξη πλεονάσματος, συνήθως τον Μάιο.
Αυτή η κατάσταση αντανακλά μια ευρύτερη «πυραμίδα ευπάθειας» στα παγκόσμια συστήματα τροφίμων.
Οι αλυσίδες αξίας βελτιστοποιημένης απόδοσης αποδίδουν καλά υπό σταθερές συνθήκες, αλλά οι επιμέρους κραδασμοί μπορούν να διαδοθούν σε όλη την αλυσίδα, και να αναδείξουν τις δομικές ευπάθειες της.
Υπάρχει έξοδος από την κρίση;
Η εμπειρία της Ουκρανίας μετά την εισβολή, δείχνει ότι οι εμπορικές ροές μπορούν να προσαρμοστούν σχετικά σύντομα κατά τη διάρκεια κρίσεων.
Οι ουκρανικές γεωργικές εξαγωγές (π.χ. σιτάρι) και τα ρωσικά και λευκορωσικά λιπάσματα βρήκαν εναλλακτικές διαδρομές, μετά από μεγάλες διαταραχές, όπως και το ρωσικό φυσικό αέριο και πετρέλαιο.
Ομοίως, ο αναπροσανατολισμός των προμηθειών από τον Κόλπο, μέσω της Ερυθράς Θάλασσας και της Διώρυγας του Σουέζ ή μέσω των λιμένων του Κόλπου του Ομάν, θα μπορούσε ενδεχομένως να καταστεί βιώσιμος με την πάροδο του χρόνου, αν και με υψηλότερο κόστος και σημαντικές υλικοτεχνικές δυσκολίες βραχυπρόθεσμα.
Ακόμη κι αν οι εξαγωγές LNG από τον Κόλπο παραμείνουν περιορισμένες, παραγωγοί όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Αυστραλία θα μπορούσαν να αυξήσουν την προσφορά χάρη στην εξαγωγική τους ικανότητα. Ωστόσο, για χώρες όπως η Ινδία και το Πακιστάν, οι οποίες εξαρτώνται από το ΥΦΑ για την παραγωγή αζωτούχων λιπασμάτων, η μείωση των εισαγωγών θα μπορούσε να επιδεινώσει περαιτέρω τις ελλείψεις.
Οι παραγωγοί λιπασμάτων θα μπορούσαν να αυξήσουν την παραγωγή βραχυπρόθεσμα, συμβάλλοντας στην άμβλυνση της πίεσης των τιμών, αλλά αυτό δεν θα ήταν ενδεχομένως επαρκές για να αντισταθμίσει τις τρέχουσες διαταραχές. Οι νέες μονάδες απαιτούν υψηλές επενδύσεις και μεγάλους χρόνους παράδοσης και πιθανότατα θα παραμείνουν συγκεντρωμένες σε περιοχές με πρόσβαση σε φθηνό φυσικό αέριο ή μεγάλα αποθέματα ορυκτών. Ως αποτέλεσμα, η παγκόσμια παραγωγή λιπασμάτων, σύμφωνα με τους αναλυτές, θα συνεχίσει να κυριαρχείται από λίγες πηγές προσφοράς διατηρώντας το σύστημα δομικά ευάλωτο.
Η επέκταση της «πράσινης» αμμωνίας, που παράγεται από ηλεκτρόλυση τροφοδοτούμενη από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, θα μπορούσε να αποτελέσει σημείο καμπής, μειώνοντας τις εκπομπές και επιτρέποντας μεγαλύτερη γεωγραφική διαφοροποίηση της παραγωγής. Ωστόσο, σήμερα εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει ένα οριακό μερίδιο.
Από την πλευρά της ζήτησης, η βελτίωση της αποδοτικότητας της χρήσης λιπασμάτων θα μπορούσε να μειώσει τη σπατάλη και τις απώλειες, γεφυρώνοντας το χάσμα μεταξύ των χωρών που χρησιμοποιούν τα λιπάσματα καθ’ υπερβολή και εκείνων οι οποίες έχουν έλλειμμα.
Εναλλακτικές λύσεις όπως τα οργανικά λιπάσματα, τα προϊόντα ελεγχόμενης αποδέσμευσης και οι μικροβιακές λύσεις, σύμφωνα με τους ειδικούς, έχουν δυνατότητες, αλλά παραμένουν περιορισμένες λόγω υψηλού κόστους και σύνθετης υλικοτεχνικής υποστήριξης.
Συμπερασματικά, αυτή η κρίση δείχνει, ότι η ανθεκτικότητα δεν αφορά μόνο την απορρόφηση των κραδασμών, αλλά τον επανασχεδιασμό των συστημάτων, ώστε να αντέχουν στις πιέσεις από τις γεωπολιτικές εντάσεις, και επί πλέον από την κλιματική αστάθεια και τους περιβαλλοντικούς περιορισμούς.
Η σταθεροποίηση των αγορών λιπασμάτων θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό, τόσο βραχυχρόνια όσο και μεσοχρόνια, από την παύση των εχθροπραξιών στον Κόλπο. Ακόμη, δεδομένου του ιδιαίτερου χαρακτήρα των προϊόντων, είναι η περίπτωση, όπου οι πολιτικές ηγεσίες θα πρέπει να δώσουν προτεραιότητα στην προστασία των εμπορικών ροών των λιπασμάτων, με την διαχείρισή τους ως μιας στρατηγικής και ανθρωπιστικής αναγκαιότητας.
* Ο Νικήτας Σίμος είναι Οικονομολόγος, Γεωπολιτικός Αναλυτής
Πηγή: skai.gr
